بيگانگان حقّ تقدّم دارند . على ( ع ) فرمود : « اگر با دادن درهمى با يكى از برادرانم صله رحم كنم نزد من محبوبتر است از اين كه بيست درهم صدقه بدهم ؛ و اگر با بيست درهم صله رحم به جا آورم پيش من محبوبتر از صد درهم صدقه دادن است ، و اگر با صد درهم صله رحم كنم نزد من محبوبتر است از اين كه بندهاى آزاد كنم . » « 58 » بنابر اين بايد اين دقّتها به عمل آيد و صفاتى كه در گيرنده صدقه مطلوب است همينهاست كه ذكر شد ، و هر يك از اين صفات را درجاتى است كه بايد بالاترين درجه را طلب كرد ، و اگر انسان كسى را بيابد كه همهء اين صفات در او جمع باشد بىشكّ آن ذخيرهاى بزرگ و غنيمتى سترگ است . آن كه در اين راه تلاش كند چنانچه به مطلوب واقعى برسد دو پاداش براى اوست و اگر خطا كند يك پاداش به او داده مىشود . پاداشى كه در حال حاضر به او عطا مىشود پاكيزه كردن نفس او از صفت بخل ، و راسخ شدن دوستى خداوند در دل ، و كوشش در راه طاعت اوست ، و اين صفات چون در دل قوّت گيرد او را مشتاق لقاى پروردگار مىگرداند . پاداش دوّم فايدهاى است كه از دعاى گيرندهء صدقه و ميزان همّت او عايد وى مىشود ، چه دلهاى نيكان در حال و مآل آثار بسيار دارد ؛ پس اگر در عمل خود صائب باشد دو اجر براى اوست و اگر خطا كرده باشد اجر اوّلى نصيب او مىگردد نه دوّمى . معناى چند برابر شدن اجر كسى كه در اجتهاد خود صائب بوده در اين جا و در ديگر موارد همين است كه ذكر شد ؛ و خدا داناتر است .
مىگويم : صفاتى را كه غزّالى براى مستحقّ صدقه ذكر كرده و لزوم كوشش در تحصيل آنها تنها در مورد مستحقّان احسان و صله معتبر است نه مستحقّان زكات و صدقه . دليل اين مطلب روايتى است كه از امام عسكرى ( ع ) در تفسير آن « 59 » حضرت ضمن حديثى طولانى از پيامبر خدا ( ص ) نقل شده و در آن آمده است : به پيامبر ( ص ) عرض شد : چه كسى مستحقّ زكات است ؟ فرمود : « مستضعفان از شيعهء محمّد ( ص ) و آل او همانهايى كه بينش قوى ندارند ، امّا آنانى كه از بينشى نيرومند برخوردارند و با
هامش
( 58 ) مأخذ آن را نيافتم .
( 59 ) ص 29 .