و نيز آن حضرت فرموده است : « گرمابه بدخانهاى است ؛ پردهها را پاره مىكند ، و شرم را از ميان مىبرد . » « 14 » امام صادق ( ع ) فرموده است : « بدخانهاى است گرمابه ، پردهها را پاره ، و عورت را آشكار مىكند ، و نيز گرمابهء خوب خانهاى است زيرا سوزش آتش را به ياد مىآورد . » « 15 » مىگويم : غزّالى از جملهء آدابى كه براى حمّام ذكر كرده اين است كه « انسان با احساس گرمى آن گرمى و سوزش آتش آخرت را به ياد آورد ، و خود را ساعتى در فضاى گرم حمّام زندانى انگارد ، و آن را با محيط سوزان جهنّم مقايسه كند ، چه آن از هر خانهاى به جهنّم شبيهتر است ، جايى كه زير آن آتش شعلهور است ، و بر بالاى آن تاريكى چيره است ، و از آن به خداوند پناه مىبريم ، بلكه خردمند كسى است كه حتّى يك لحظه از ياد آخرت غافل نباشد ، كه آن جاى بازگشت و قرارگاه اوست ، پس به هر چيزى بنگرد چه آب و چه آتش و جز آنها بايد در آن براى او پند و عبرتى باشد ، و انسان بر حسب همّت و به مقتضاى مصلحت خود به اشيا مىنگرد ، مثلا اگر بزّاز و بافنده و بنّا و درودگرى وارد خانهاى آباد و مفروش شوند ، چنانچه احوال آنها را بررسى كنيم مىبينيم بزّاز به فرشهاى خانه مىنگرد ، و به بهاى آنها مىانديشد ، و جولاهى در جامهها خيره مىشود و بافت آنها را مورد دقّت قرار مىدهد ، و نجّار به سقف مىنگرد ، و به كيفيّت ساخت و تركيب آن فكر مىكند ، « 16 » و بنّا به ديوارها توجّه مىكند و استحكام و استقامت آنها را مورد ملاحظه قرار مىدهد . سالك راه آخرت نيز به همين گونه است ؛ به هر چيزى كه بنگرد براى او پند و موعظهاى را در باب آخرت در خود دارد ، و حتّى به هر چيزى كه نظر مىافكند خداوند راهى در آن به روى او مىگشايد تا از آن پند و عبرت اندوزد . اگر به سياهى بنگرد تيرگى و ظلمت گور را به ياد مىآورد ، و اگر چشمش بر مار افتد ، افعيهاى جهنّم را از خاطر مىگذراند ،
هامش
( 14 ) الفقيه ، ص 26 ، به شمارههاى 21 ، 22 و 23 .
( 15 ) الفقيه ، ص 26 ، به شمارههاى 21 ، 22 و 23 .
( 16 ) منظور نويسنده سقفهايى است كه در زمان او آنها را به اشكال هندسى منقّش و آراسته مىكردند ، و هنوز برخى از آنها در روزگار ما باقى است .