بتواند از اين مرتبه فراتر رود ، و به تطهير آنچه در مقايسه با ديگر اعضا ركن اعظم است رو آورد . سپس به شستن دستها دستور داده شده است زيرا بيشتر امور دنياى پست و شهوات و هوسهاى طبيعى به وسيلهء آنها انجام مىگردد . پس از آن سر مسح مىشود ، چه نيروى تفكّرى كه انسان به وسيلهء آن در صدد رسيدن به مقاصد طبيعى خويش است و حواسّ را بر مىانگيزاند تا به كارهاى دنيوى رو آورد ، و از اقبال به امور عالى اخروى مانع مىشود ، در سر واقع است . سپس پاها را مسح مىكند ، زيرا به وسيلهء آنهاست كه مقاصد خود را دنبال مىكند ، و به گونهاى كه نسبت به باقى اعضا گفته شده است در راه رفع نيازهاى خود مىكوشد . پس از اين وضويش تمام و به او اجازه داده شده كه به عبادت بپردازد ، و به سوى آن رو آورد ، و اين سعادت را درك كند .
در غسل دستور داده شده كه همه بدن شستشو شود ، زيرا پستترين و وابستهترين حالات انسان به قواى شهوانى حالت جماع است و آن موقعى است كه غسل واجب مىشود ، و در اين حالت سراسر بدن انسان دخالت دارد . از اين رو پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « زير هر مويى جنابتى است » « 89 » و چون همهء بدنش از مرتبهء عالى انسانى به دور افتاده و در لذّات دنيوى فرو رفته شستن تمام بدن از مهمترين اعمال شرعى گرديده است ؛ اين كار بدان سبب صورت مىگيرد كه انسان براى قرار گرفتن در جهتى شريف و دخول در عبادتى عالى و متين شايستگى يابد ، و از نيروهاى حيوانى و لذّات دنيوى دور گردد . و چون بهرهء دل از لذّت درك اين مقام نسبت به اعضاى ديگر بيشتر و نصيب آن كاملتر است ، از نظر خردمند آگاه پاكيزه كردن آن از صفات نكوهيده و گرايشهايى كه مانع از رسيدن به اين فضيلتها مىگردد ، از تطهير اعضاى ظاهرى ضرورىتر و سزاوارتر است .
در تيمّم دستور داده شده كه در صورت تعذّر شستن آنها با آب پاك با خاك مسح شوند ، تا اين اعضاى مهمتر بدن راه فروتنى در پيش گيرند ، و اثر
هامش
( 89 ) سنن ، ابو داوود ، ج 1 ، ص 57 .