هر سه مرتبه اشاره كرده و اضداد آنها را كه مراتب كفر است در آيهء :
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا
« 70 » بيان فرموده است ؛ بنابراين نسبت احسان و يقين به ايمان مانند نسبت دادن ايمان است به اسلام ، امام صادق ( ع ) فرموده است : « ايمان از اسلام برتر ، و يقين از ايمان بالاتر است و هيچ چيزى از يقين گرامىتر نيست . » « 71 » يقين را سه مرتبه است كه عبارتند از : علم اليقين ، عين اليقين و حقّ اليقين :
كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ ، لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ، ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ
« 72 »
إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ
. « 73 » تفاوت ميان اين مراتب سه گانه را مىتوان با مثال مشخّص كرد ، مثلا حصول علم اليقين نسبت به وجود آتش عبارت است از مشاهدهء ديدنيها در پرتو نور آن ، و عين اليقين ديدن جرم آن ، و حقّ اليقين سوختن در آن و تبديل به آتش شدن است . و بالاتر از اين مرتبهاى نيست ، و اين مرتبه قابل افزايش نمىباشد چنان كه على ( ع ) فرموده است : « اگر پرده برداشته شود بر يقين من افزوده نمىشود . » اين پايان گفتار كتاب « قواعد عقايد » از كتاب المحجّة البيضاء فى تهذيب الاحياء است ، و پس از آن كتاب « اسرار طهارت و مسائل مهمّ آن » مىآيد . و الحمد للّه اوّلا و آخرا و ظاهرا و باطنا .
هامش
( 70 ) نساء / 137 : آنها كه ايمان آوردند سپس كافر شدند ، باز هم ايمان آوردند و دگر بار كافر شدند ، سپس بر كفر خود افزودند هرگز خداوند آنها را نخواهد بخشيد و آنها را به راه راست هدايت نخواهد كرد .
( 71 ) كافى ، كلينى ، ج 1 ، ص 51 ، به شمارهء 1 .
( 72 ) تكاثر / 5 و 6 و 7 : چنان نيست كه شما مىپنداريد اگر شما علم اليقين به آخرت مىداشتيد ( به سراغ اين موهومات و تفاخرها نمىرفتيد ) ، شما قطعا جهنّم را خواهيد ديد ، سپس ( با ورود در آن ) آن را به عين اليقين مشاهده خواهيد كرد .
( 73 ) واقعه / 95 : اين همان حقّ و يقين است .