ندارد هر چند در قول و صفت يكى هستند .
درجات متوسّط ايمان عبارت از تصديقاتى است كه مشوب به شكّ و شبهه نيست :
الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا
« 64 » ، و ايمان به خصوص بيشتر بر همين درجه از ايمان اطلاق مىشود :
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
« 65 » .
درجات بالاى آن علاوه بر اين كه مشوب به شكّ و شبهه نيست توأم با كشف و شهود و ذوق و عيان و محبّت كامل به خداوند و شوق تّام نسبت به ساحت مقدّس اوست :
يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ
. . .
وَ لا يَخافُونَ
( في اللّه )
لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ
« 66 » ، از اين مرتبهء ايمان گاهى به احسان تعبير شده و در حديث است كه « احسان آن است كه خدا را به گونهاى عبادت كنى كه گويا او را مىبينى » « 67 » و گاهى آن را ايقان خواندهاند كه فرموده :
وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
« 68 » . خداوند متعال در آيهء :
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
« 69 » ، به اين
هامش
( 64 ) حجرات / 15 : . . . آنان كه به خداوند و پيامبرش ايمان آوردهاند . سپس شكّ و ترديدى به خود راه ندادهاند .
( 65 ) انفال / 2 : مؤمنان همان كسانى هستند كه هر وقت نام خدا برده مىشود دلهاشان ترسان مىشود ، و هنگامى كه آيات او بر آنها خوانده مىشود ايمانشان افزون مىگردد ، و تنها بر پروردگارشان توكّل دارند .
( 66 ) مائدة / 54 : ( خداوند در آينده جمعيّتى را مىآورد كه ) آنها را دوست مىدارد ، و آنها ( نيز ) او را دوست دارند ، در برابر مؤمنان فروتن و در برابر كافران نيرومندند . . . و در راه خدا از ملامت سرزنش كنندگان هراسى ندارند ، اين بخشش خداوند است كه به هر كس بخواهد مىدهد .
( 67 ) مسند ، احمد ، ج 1 ، ص 27 .
( 68 ) بقره / 4 : و آنان به رستاخيز يقين دارند .
( 69 ) مائدة / 93 : بر كسانى كه ايمان آوردهاند ، و عمل صالح انجام دادهاند گناهى در آنچه خوردهاند نيست ( و نسبت به نوشيدن شراب پيش از نزول حكم تحريم مجازات نمىشوند ) مشروط بر اين كه تقوا پيشه كنند و ايمان آورند ، و عمل صالح انجام دهند ، سپس تقوا پيشه كنند و ايمان آورند .
پس از آن تقوا پيشه سازند و نيكى كنند ، و خداوند نيكوكاران را دوست مىدارد .