زحمت تكاليف شرعى خود را برهاند . بنابراين تباهيهايى كه چنين دانشجويى به وجود مىآورد بيش از اصلاحاتى است كه ممكن است انجام دهد .
چون با اين تقسيمبنديها آشنا شدى برايت روشن مىشود كه دليل پسنديده آن است كه از نوع دلائل قرآن و از كلمات لطيف باشد تا در دلها مؤثّر واقع شود ، و نفوس را قانع كند بىآن كه وارد تقسيمات و تدقيقاتى شود كه بيشتر مردم آنها را درك نمىكنند و اگر درك كنند معتقد مىشوند كه اين شعبده و فنّ است ، و دارندهاش آنها را فرا گرفته تا امور را بر مردم مشتبه كند ، و اگر كسى كه در اين هنر مانند اوست با وى روبرو شود در برابر او مقاومت خواهد كرد و روشن شد كه اسلاف صالح تنها به سبب زيانهايى كه در فرا گرفتن علم كلام است و ما آنها را شرح داديم از ورود در آن و دلسپردگى به آن منع كردهاند ، و گرنه آنچه از ابن عبّاس در مناظره با خوارج و از على ( ع ) در مناظره با قدريان و غير او نقل شده از سخنان روشن و تابناكى است كه مورد نياز و در همهء احوال و اوضاع ستوده و پسنديده است . بلى در ادوار و اعصار مختلف ميزان نياز به آن از حيث كثرت و قلّت متفاوت است ، و چه بسا كه به سبب همين امر حكم مربوط به آن نيز مختلف شود .
بارى همهء اينها كه گفته شد به حكم عقيدهاى است كه مردم به داشتن آن مكلّف مىباشند ، و بر اساس طريقهاى است كه براى دفاع و حفظ آن ضرورى است . امّا براى زدودن شبهات و كشف حقايق و شناخت ماهيّت اشيا و ادراك اسرارى كه ظاهر الفاظ اين عقيده بيانگر آنهاست راهى وجود ندارد جز مجاهده و سركوب كردن شهوات و رو آوردن به سوى خدا با تمام وجود ، و برخوردارى از انديشهاى كه برى از هر گونه مجادلهاى باشد ، و اين رحمتى است كه از سوى حق تعالى بر كسى كه در معرض وزش نفحات آن قرار گرفته است به اندازهء بهره و تلاش او و قابليّت محلّ و پاكيزگى قلبش افاضه مىگردد ، و آن دريايى است كه نمىتوان به عمق آن پى برد ، و به كرانهء آن نمىتوان رسيد . »
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 434
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص٤٣٤