است كه كلام به آن منجّر مىشود ، بىترديد اينها حرام و اجتناب از آنها واجب است به همان گونه كه كبر ، ريا و رياستطلبى از چيزهايى است كه علم حديث و فقه و تفسير به آن منجّر مىشود كه اينها حرام و اجتناب از آنها واجب است ، ليكن اين امر مانع فرا گرفتن اين دانش نيست ، و چگونه ممكن است ذكر دليل و درخواست و بحث آن ممنوع باشد در حالى كه خداوند متعال فرموده است :
قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ *
« 13 » ، و نيز :
لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ
« 14 » ، و نيز :
إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ
« 15 » يعنى حجّت و برهان ، و نيز :
فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ
« 16 » و نيز :
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ
. . . تا
فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ
« 17 » . زيرا خداوند استدلال ابراهيم ( ع ) و مجادلهاش را با خصم و محكوم ساختن او را مورد ستايش قرار داده و فرموده است :
تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ
« 18 » ، و نيز :
قالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا
« 19 » ، و در داستان فرعون فرموده است :
وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ
، تا . . .
أَ وَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ
« 20 » ، به طور خلاصه قرآن از آغاز تا پايان مشتمل بر احتجاج با كفّار است . امّا عمدهترين دليل متكلّمان در توحيد ، قول خداوند متعال مىباشد كه :
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
« 21 » ، و دربارهء قيامت :
قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ
« 22 » ، و دلائل بسيار ديگر ، و پيامبران پيوسته با منكران
هامش
( 13 ) انبيا / 24 : بگو دليلتان را بياوريد .
( 14 ) انفال / 42 : تا آنها كه هلاك مىشوند از روى اتمام حجّت باشد .
( 15 ) يونس / 68 : شما هيچ گونه دليلى بر اين ادّعا نداريد .
( 16 ) انعام / 149 : . . . براى خدا دليل قاطع است .
( 17 ) بقره / 258 : آيا نديدى كسى كه با ابراهيم درباره پروردگارش محاجّه مىكرد ، تا . . . آن مرد كافر مبهوت و وامانده شد .
( 18 ) انعام / 83 : اينها دلائل ما بود كه به ابراهيم در برابر قومش داديم .
( 19 ) هود / 32 : گفتند اى نوح با ما جرّ و بحث كردى ، و زياد سخن گفتى .
( 20 ) شعراء / 30 : ( فرعون گفت ) : و پروردگار جهانيان چيست ؟ تا . . . ( موسى گفت ) : حتّى اگر نشانه آشكارى براى تو بياورم ؟
( 21 ) انبياء / 22 : اگر در آسمانها و زمين خدايانى جز اللّه بود تباه مىشدند .
( 22 ) يس / 79 : بگو همان كسى آن را زنده مىكند كه نخستين بار آن را آفريد .