به طور مطلق مباح است مانند عسل كه زياد آن براى گرمى مزاج زيانآور است .
و اين كه شراب را مطلقا حرام و عسل را به طور مطلق حلال مىگوييم به اعتبار اغلب احوال است ؛ بنابراين اگر چيزى باشد كه احوال در آن متساوى باشد ، سزاوارتر و درستتر اين است كه تفصيل دهيم و مشخّص كنيم . اكنون سخن را به علم كلام بازمىگردانيم و مىگوييم در آن هم سود است و هم زيان . به اعتبار سود آن در آن هنگام كه سودمند است به حكم مقتضاى حال يا حلال ، يا مستحبّ و يا واجب مىباشد ، و به اعتبار زيان آن به هنگام ضرر رسانى و در محلّ خود حرام است . امّا زيانهاى كلام عبارت است از برانگيختن شبهات ، تحريك عقايد و اخراج آنها از صورت جزم و قطع ، و اين حالت در همان ابتدا حاصل مىشود ، و اعادهء آنها به صورت نخست مورد شكّ و ترديد مىباشد ، و اشخاص از اين حيث متفاوتند . اين زيان كلام براى اعتقاد حقّ است ، و نيز زيانهاى ديگرى دارد كه عبارت از تأييد اعتقادات بدعت گذاران و تثبيت آنها در دل آنان است ، به گونهاى كه انگيزههاى آنان را تقويت ، و حرص آنها را در پافشارى بر اعتقاد خود تشديد مىكند ، ليكن اين ضرر به سبب تعصّبى است كه از جدل پديد مىآيد . از اين رو اعتقاد بدعتگذار عامى را از راه لطف به زودى مىتوان زايل كرد ، مگر اين كه در شهرى بزرگ شده باشد كه جدل و تعصّب در آن ظاهر باشد ، كه در اين صورت اگر متقدّمان و متأخّران گرد آيند نخواهند توانست بدعت را از دل او دور كنند ، بلكه هوادارى و تعصّب و كينهء دشمنان مجادلهگر و فرقههاى مخالف چنان بر دلش استيلا مىيابد ، و او را از ادراك حقّ بازمىدارد كه اگر به او گفته شود : آيا مىخواهى خداوند پرده از جلو چشمانت بردارد ، و آشكارا به تو بنماياند كه حقّ با خصم توست ؟ او از بيم اين كه دشمنش بدين سبب خوشحال خواهد شد ، كراهت و ناخشنودى خود را نشان خواهد داد ، و اين دردى بزرگ است كه در شهرها ميان مردمان رايج شده ، و نوعى فساد است كه تعصّب مجادلهگران آن را برانگيخته است . و اينها زيانهاى دانش كلام است . امّا سودهاى آن به گمان بعضى عبارت است از كشف حقايق و
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 428
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص٤٢٨