تفكّر در شبهات وادار مىسازى ، و همين امر آنها را به اظهار نظر و بحث مىكشاند . و نيز گفته است : دانشمندان كلام زنديقند .
مالك گفته است : آيا تصوّر مىكنى اگر كسى بر متكلّم وارد شود كه در جدل از او قوىتر باشد هر روز دينش را به خاطر او تجديد مىكند . مقصود او اين است كه اقوال مجادلهگران با هم متفاوت است . از اين قبيل سخنان تند در اين باره از سوى آنها بسيار است ، و گفتهاند : صحابه با اين كه از ديگران به حقايق داناتر ، و در ترتيب دادن الفاظ و بيان فصيحتر بودند تنها به خاطر شرورى كه از بحث و جدل ناشى مىشود از آن خاموشى گزيدند ؛ به همين سبب پيامبر ( ص ) فرموده است : ژرف انديشان و غلوّ كنندگان در سخن هلاك شدند ، و اين را سه بار تكرار فرمود « 6 » كه مراد از آنها كسانى است كه در بحث و بررسى زياد غور و تعمّق مىكنند .
و نيز استدلال مىكنند به اين كه اگر جدل و كلام از دين بود ، پيامبر ( ص ) بيش از هر چيز درباره آن تاكيد مىكرد و دستور مىداد ، و طريقهء آن را به اصحاب خود مىآموخت ، و صاحبان اين دانش را مىستود ، چه آن حضرت حتّى استنجا را به آنها آموخت ، و آنان را بر محافظت از واجبات الهى تشويق كرد ، و مورد ستايش قرار داد ، ولى آنها را از بحث در قدر نهى و فرمود :
« خوددارى كنيد . » « 7 » صحابه نيز به همين طريق رفتار كردند ، و آن روش را ادامه دادند . بنابراين ، تجاوز از حدّ استاد طغيان و ستم است ؛ آنها استاد مىباشند و ما پيروان و شاگردان آنها .
مىگويم : ما پيش از اين در كتاب علم آن جا كه از آفات مناظره سخن گفتهايم رواياتى از اهل بيت ( ع ) در نكوهش مجادله و كلام ذكر كردهايم .
صدوق در كتاب اعتقادات خود مىگويد : جدل در امور دين منع شده است ، امير مؤمنان ( ع ) فرموده است : « كسى كه دين را با جدل طلب كند زنديق شده
هامش
( 6 ) سنن ، ابو داوود ، ج 2 ، ص 506 .
( 7 ) مجمع الزوايد ، طبرانى ، ج 7 ، ص 202 .