است . » امام صادق ( ع ) فرموده است : « اصحاب كلام هلاك مىشوند ، و آنهايى كه تسليم شدهاند نجات مىيابند . آنها كه خود را تسليم مىكنند نجبايند . » سيّد بن طاووس گفته است : در نسخهاى از كتاب عبد الله بن حمّاد انصارى كه بر هارون بن موسى تلعكبرى خوانده شده است روايتى يافتم به اين شرح : از جميل بن درّاج نقل شده كه گفته است شنيدم ابى عبد الله ( ع ) مىفرمود :
« متكلّمان اين امّت بدترين مردم اين امّتند . » غزّالى گفته است : « امّا دستهء ديگرى استدلال كردهاند كه اگر آنچه موجب منع كلام است واژههاى جوهر و عرض و اين گونه اصطلاحات غريب است كه در دوران صحابه متداول نبوده كار سهل است ، چه هيچ دانشى نيست جز اين كه براى فهمانيدن معانى اصطلاحاتى در آن پديد آمده است مانند علم حديث ، تفسير و فقه ، و اگر واژههاى نقص « 8 » ، كسر « 9 » ، تركيب « 10 » ، تعديه « 11 » و فساد وضع « 12 » بر صحابه عرضه شود آنها را درك نمىكنند ، چه احداث الفاظ به منظور اداى مقصودى صحيح مانند احداث ظرفى به شكل تازه است كه آن را در امر مباحى به كار برند .
امّا اگر سبب منع از كلام امر معنوى است ، مقصود ما از اين دانش جز شناخت دلائل حدوث عالم و يگانگى خالق و صفات او همان گونه كه در شرع آمده است چيز ديگر نيست ، و چگونه ممكن است خدا را با دليل شناختن حرام باشد ؟ ! و اگر موجب منع از آن سر و صدا و تعصّب و كينه و دشمنى و چيزهايى
هامش
( 8 ) اصطلاح فلسفى است . - م .
( 9 ) اصطلاح اصولى است . - م .
( 10 ) در اصطلاح محدّثان عبارت است از تركيب متن حديث به اسناد متن حديث ديگر ( كشّاف اصطلاحات الفنون ) . - م .
( 11 ) تعديه عبارت است از نقل حكم از اصل به فرع ( تعريفات جرجانى ) . - م .
( 12 ) فساد وضع در اصطلاح عبارت از اين است كه دليل معتبرى در مورد يك حكم بر خلاف قرآن يا اجماع وجود داشته باشد ( تعريفات جرجانى ) . - م .