تا آخرين آنها را مخاطب قرار مىدهد ، و خلاصه حساب هر يك را به آنها اعلام مىكند ، به طوريكه هر كدام تنها به خلاصه حساب خود آگاه مىشود ، و گمان مىكند فقط او مورد خطاب حق تعالى است . چه مخاطبه خداوند با يكى ، او را از مخاطبه با ديگرى باز نمىدارد . و او در طول مقدار يك ساعت از ساعات دنيا از حساب همهء خلايق فارغ مىشود ، و به هر انسانى نامهاى سرگشاده داده مىشود ، كه گوياى همهء اعمال اوست ، هيچ كار ريز و درشتى انجام نداده مگر اين كه در اين نامه ذكر شده و به شمار آمده است خداوند انسان را حسابگر نفس خويش و حاكم بر خود قرار مىدهد و به او گفته مىشود :
اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً
« 22 » خداوند دهنهاى آنها را مهر مىكند ، و دستها و پاها و همه اعضاى آنها بر آنچه مرتكب شدهاند گواهى مىدهند ، آنها به پوست بدن خود مىگويند : چرا بر ضدّ ما گواهى داديد ؟ پاسخ مىدهند :
أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ
« 23 » سپس نامهها پراكنده و چشمها به سوى آنها خيره مىشود تا ببينند نامهء آنها در سمت راست آنها مىافتد يا در سمت چپ ، زيرا :
فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ ، فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ
، . . .
وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ : يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ
« 24 » ، سپس به ميزان نظر مىدوزند كه آيا به طرف سيئّات كج مىشود يا به طرف حسنات ، و آيا حسنات سنگينتر است يا سبكتر ، چه :
فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ ، وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ
« 25 » . و ما از هاويه به خدا پناه مىبريم .
هامش
( 22 ) اسراء / 14 : كتابت را بخوان ، كافى است كه امروز خود حسابگر خويش باشى .
( 23 ) فصّلت / 21 : . . . همان خدايى كه هر موجودى را به نطق در آورده ما را گويا كرده است .
( 24 ) حاقّه / 19 و 25 : امّا كسى كه نامهء اعمالش به دست راست اوست ( از فرط خوشحالى و مباهات ) فرياد مىزند ( اى اهل محشر ) نامهء مرا بگيريد و بخوانيد . . . امّا كسى كه نامهء اعمال او به دست چپش داده شده مىگويد : اى كاش هرگز نامهء اعمالم به من داده نمىشد .
( 25 ) قارعه / 6 : . . . ( در آن روز ) كسى كه وزنههاى اعمالش سنگين است در يك زندگى رضايتبخش خواهد بود ، و كسى كه وزنههايش سبك است پناهگاهش هاويه ( دوزخ است ) .