مطابق با مقتضاى عقل سليم است حجّت در آن وجود دارد ، به اين جهت براهين او درخور پيروى است ، و دلائل و بيّنات او الزامآور است . علاوه بر اين آنچه را شرع دربارهء شناخت آفريدگار و صفات او به دست مىدهد به منزلهء ضروريّاتى است كه هر كس از كمترين عقل برخوردار باشد به درستى آنها حكم مىكند ، چنان كه اين مطلب را به زودى بيان خواهيم كرد . به اين ترتيب ثابت شد كه آنچه در شرع آمده براى هدايت و رسيدن به حقّ كافى است ، مضافا بر اين كه قوانين آن با طبيعت دارندگان عقل سليم سرشته شده است . بنابراين به تكلّفگويى متكلّفان از هر طبقهاى كه باشند با همه اختلاف رأى و تناقض عقيدهاى كه دارند نيازى نيست تا دلائلى اظهار و براهينى را دربارهء مسائل دين اقامه كنند ، زيرا اينان نادانى و گستاخى را در خود جمع كردهاند . امّا نادانى آنها از آن جهت است كه مورد دلالت را در آنچه حقّ تعالى بر آن اقامهء دليل فرموده نشناختهاند ، و گستاخى آنها بدين سبب است كه آنان دلائل موهوم خود را در اين وارد ساخته و نظر خود را نسبت به آنچه حق تعالى در آن اقامهء دليل كرده كاملتر دانسته ، و با خداوند به معارضه پرداختهاند . آيا خداوند آيينى ناقص فرو فرستاده و براى تكميل آن از آنان درخواست كمك شده است ، يا آن كه خداوند دين كاملى را نازل كرده ، و پيامبر ( ص ) در تبليغ و اداى آن كوتاهى كرده است ؟ در حالى كه خداوند مىفرمايد :
ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ
« 18 » و نيز : و فيه تبيان كلّ شىء « 19 » ، و نيز امير مؤمنان ( ع ) فرموده است : « همانا قرآن ظاهرش زيبا و آراسته و باطنش ژرف و بىپايان است ؛ شگفتيهاى آن از ميان نمىرود ، و شگرفهاى آن پايان نمىپذيرد ، و تاريكيها جز به آن بر طرف نمىشود . » « 20 »
هامش
( 18 ) انعام / 38 : ما هيچ چيز را در اين كتاب فروگذار نكرديم .
( 19 ) اگر منظور آيه قرآن است ، آن بدين صورت است :وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ، نحل / 89 : و ما اين كتاب را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز است .
( 20 ) نهج البلاغه ، خطبهء 18 .