وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزى
« 7 » ، و در آيهء :
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا
« 8 » فضل و رحمت اشاره به عقل و شرع است ، و مراد از « قليل » برگزيدگان نيك كردار اويند . در اين جا سخن دانشمند مذكور به پايان مىرسد ، و آنچه از امير مؤمنان ( ع ) در اين باره روايت شده مؤيّد گفتار اوست :
العقل عقلان * مطبوع و مسموع
و لا ينفع مسموع * إذا لم يك مطبوع
كما لا تنفع الشّمس * و نور العين ممنوع « 9 »
و بايد دانست كه خردمندان بسيار كمند ، چنان كه خداوند متعال فرموده است : و لكنّ أكثرهم لا يعقلون « 10 » و نيز : و لكنّ اكثرهم لا يفقهون « 11 » ، و نيز :
أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا
« 12 » ، و هر كس به نور شرع هدايت نشده ، و آن را با عقل خود درنيافته از خردمندان نيست ، چه خرد نور و بخششى است از سوى خداوند متعال چنان كه شرع نيز رحمت و هدايتى از سوى اوست :
إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ *
« 13 » و نيز :
هامش
( 7 ) طه / 134 : اگر ما آنها را پيش از آن ( قبل از نزول قرآن ) با عذابى هلاك مىكرديم ( در قيامت ) مىگفتند پروردگارا چرا براى ما پيامبر نفرستادى تا از آيات تو پيروى كنيم پيش از آن كه خوار و رسوا شويم .
( 8 ) نساء / 83 : اگر فضل و رحمت خداوند نبود همگى جز شمار كمى از شيطان پيروى مىكرديد .
( 9 ) پيش از اين ترجمه شده است . - م .
( 10 ) در قرآن بدين گونه نيامده ، و آيهء 103 سورهء مائده :وَ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَاست يعنى : و بيشتر آنها تعقّل نمىكنند .
( 11 ) در قرآن آيهاى بدين صورت نيست و بايد مراد آيهبَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًاباشد فتح 15 / :
( 12 ) فرقان / 44 : اما گمان مىبرى اكثر آنها مىشنوند يا مىفهمند ؟ آنها فقط مانند چهار پايانند بلكه گمراهتر .
( 13 ) آل عمران / 73 : . . . فضل به دست خداست به هر كس بخواهد مىدهد .