انسان خداوند در وصف آن فرموده است :
فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ
« 4 » ، حق تعالى در اين آيه عقل را دين ناميده و به سبب اتّحاد آنها فرموده است :
نُورٌ عَلى نُورٍ
. يعنى نور عقل و نور شرع ؛ سپس فرموده است :
يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ
« 5 » و آن دو را نور واحد قرار داده است ، زيرا هر گاه شرع وجود نداشته باشد عقل در بسيارى از امور ناتوان خواهد بود ، مانند چشم كه در صورت فقدان نور كارى از او ساخته نيست .
و بدان عقل ذاتا چيزى پرمايه نيست ، و مىتوان گفت تنها قادر به شناخت كليّات اشياست نه جزئيّات آنها مانند اين كه به طور اجمال مىداند كه عقيدهء حق ، سخن راست ، انجام دادن كار خوب ، به كار بردن عدل و داد ، داشتن عفت و امثال اينها خوب است ، بىآنكه اين خوبى و حسن را در هر چيزى معرّفى كند ، در حالى كه شرع كليّات و جزئيات اشيا را مىشناسد ، و روشن مىكند كه دربارهء هر چيز چه اعتقادى بايد داشت ، و عدالت در هر چيزى چگونه است ، فى المثل عقل نمىداند كه گوشت خوك ، خون و شراب حرام است ، و اين كه واجب است در ايّام معيّنى از خوردن طعام دورى جست ؛ از نكاح با محارم اجتناب ورزيد ؛ با زن در حال حيض مباشرت نكرد چرا كه براى آگاهى بر قبح مسائلى از اين قبيل جز از طريق شرع راهى نيست . بنابراين شرع تنظيم كنندهء اعتقادات صحيح و بيانگر اعمال درست و مستقيم و رهنماى انسان به مصالح دنيا و آخرت است . هر كس از راه آن منحرف شود از راه راست بيرون رفته است . و به سبب اين كه عقل نمىتواند جزئيّات اشيا را بداند خداوند فرموده است :
وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا
« 6 » و نيز :
هامش
( 4 ) دوم / 30 : ( اين فطرتى است كه خداوند انسانها را بر آن آفريده ، دگرگونى در آفرينش خداوند نيست ، اين است دين محكم و استوار ولى اكثر مردم نمىدانند .
( 5 ) نور / 35 : خداوند هر كس را كه بخواهد به نور خود هدايت مىكند .
( 6 ) اسراء / 15 : . . . ما هرگز ( شخص يا قومى را ) مجازات نمىكنيم مگر اين كه پيامبرى مبعوث كنيم .