تفاوت اندازهء شهوت است چرا كه انسان عاقل قادر است كه گاهى بعضى از شهوات خود را ترك كند ، و نسبت به برخى ديگر داراى اين قدرت نيست ، ليكن در اين محدود نمىباشد ؛ علت آن است كه جوان گاهى عاجز است از اين كه زنا را ترك كند ، ليكن چون سنّ او بالا گيرد و عقلش كمال يابد بر ترك آن قادر مىشود . همچنين هوس ريا و رياست با بالا گرفتن سنّ نه تنها ضعيف نمىشود ، بلكه قوّت مىيابد . گاهى هم سبب آن تفاوت در داشتن آگاهى نسبت به فساد و آشوب اين شهوت است ، از اين رو پزشك قادر است از برخى خوراكها كه زيانبار است پرهيز كند ، در حالى كه غير پزشك هر چند در عقل با او برابر ، و تا حدّى هم معتقد به مضرّت اين خوراكها باشد غالبا قادر به اين كار نيست ، و پزشك هر قدر دانشش وسيعتر و كاملتر باشد بيم و پرهيز او شديدتر خواهد بود ، و بيم و پرهيز به منزلهء سپاه عقل ، و وسيلهاند براى سركوب شهوتها و در هم شكستن هوسها . همچنين عالم بر ترك گناهان از عامى تواناتر است ، زيرا به مضرّات گناه از او داناتر مىباشد ، و منظور من عالم حقيقى است نه عالم نمايان ژاژخاى . پس هر گاه تفاوت از جهت شهوت باشد به عقل بازگشت ندارد ، و اگر از حيث علم و آگاهى است اين نوع علم عقل شمرده مىشود ، زيرا باعث نيرومندى غريزهء عقل مىگردد ، بنابراين تفاوت در اين جا در چيزى است كه نام آن بدان برگشت دارد . گاهى هم تفاوت صرفا در غريزهء عقل است ، زيرا اين غريزه هر قدر قوىتر باشد ، ناگزير در سركوب كردن شهوات سختتر و قاطعتر خواهد بود .
امّا قسم سوّم كه عبارت از تسلط بر علوم تجربى است . تفاوت مردم را در اينها نمىتوان انكار كرد ، زيرا مردم از حيث درستانديشى و سرعت ادراك با هم تفاوت دارند ، و سبب آن يا اختلاف در غريزه است و يا تفاوت در تمرين و ممارست و اوّلى كه اصل است يعنى غريزه تفاوت در آن قابل انكار نيست ، زيرا آن مانند روشنى شب كه بر نفس مىتابد ، و سپيدهدم و آغاز تابش آن به هنگام رسيدن به سنّ تميز است ، سپس پيوسته رشد مىكند و به طور ناپيدا فزونى مىيابد ، تا در چهل سالگى به كمال مىرسد . مثل غريزه مثل روشنايى صبح
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 313
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص٣١٣