بداند ، آيا هيچ عدد ريگها را مىدانيد ؟ عرض كردند : نه ؛ فرمود : من عقل را به تعداد ريگها مختلف آفريدم ، به برخى از مردم يك حبّه و به بعضى دو حبّه و به دستهاى سه و چهار حبّه دادم ، و يكى را رطلها « 54 » و ديگرى را صاعها « 55 » و بعضى را بيش از اين عقل عطا كردم . » « 56 » اگر گفته شود : چرا گروههايى از صوفيان عقل و معقول را نكوهش مىكنند ؟ پاسخ اين است كه بدانى مردم نام عقل و معقول را براى مجادله و مناظره و مناقضات و الزامات علم كردند ، و اينها از فنون علم كلام است ، و صوفيان نتوانستند به آنها ثابت كنند كه شما در اين نامگذارى خطا كردهايد ، چه پس از تداول آن بر زبانها محو آن از دلها امكانپذير نبود ، لذا صوفيان به نكوهش عقل و معقول پرداختند ، و مراد آنان نكوهيدن مجادله و مناظره بود . امّا انوار بينش باطنى كه به وسيلهء آن خداوند شناخته ، و صدق گفتار پيامبرانش دانسته مىشود و خداوند آن را ستوده چگونه ممكن است مورد نكوهش قرار گيرد ؟ و اگر عقل مذموم و ناپسند باشد چه چيزى نيكو و پسنديده خواهد بود ؟ و اگر تنها شرع محمود و ستوده است صحّت شرع از روى چه چيزى شناخته مىشود ، و چنانچه اين امر با همين عقل نكوهيدهاى كه مورد وثوق نيست معلوم مىگردد ، ناگزير شرع نيز مذموم و ناپسند خواهد بود .
نبايد به گفتهء كسانى توجّه شود كه مىگويند : صحّت شرع به ديدهء يقين و نور ايمان شناخته مىشود نه به وسيلهء عقل ، چرا كه مراد ما از عقل همان ديدهء يقين و نور ايمان است ؛ اين صفتى است باطنى كه آدمى به سبب داشتن آن از چهارپايان متمايز مىشود ، تا به وسيلهء آن حقايق امور را درك كند .
هامش
( 54 ) رطل وزنى برابر با 90 مثقال است .
( 55 ) صاع وزنى برابر با 8 رطل است .
( 56 ) بحار ، مجلسى ، ج 14 ، چاپ كمپانى ، ص 346 ؛ اختصاص ، مفيد ، ص 42 ( قسمتى از آن ) ، عراقى گفته است : ابن محبر از حديث انس تمامى آن را ، و ترمذى حكيم در كتاب النّوادر به طور مختصر آن را ذكر كردهاند .