است كه اوايل آن چنان پوشيده است كه ادراك آن دشوار مىباشد ، سپس بتدريج روشنى زياد مىشود تا آنگاه كه با طلوع قرص خورشيد به سر حدّ كمال مىرسد . تفاوت روشنى باطن مانند تفاوت روشنى چشم سر است ، و فرقى كه ميان كور و تيزچشم وجود دارد ظاهر و محسوس مىباشد ، و اصولا جريان سنّت حق تعالى در مخلوقاتش مبتنى بر تدريج در ايجاد است ، تا به حدّى كه غريزهء شهوت در كودكى كه در آستانهء بلوغ است يكباره و ناگهانى متمركز نمىشود ، بلكه اندك اندك و تدريجا در او ظاهر مىشود ؛ ديگر صفات و قوا نيز به همين گونه است . و هر كس تفاوت مردم را در غريزه عقل انكار كند مانند كسى است كه از قيد خرد بيرون است ، و هر كس گمان كند كه عقل پيامبر ( ص ) مانند عقل يكى از روستاييان و سبكمغزان باديهنشين بوده ، بىترديد او از هر روستايى و باديهنشينى بىخردتر است ، و چگونه مىتوان تفاوت مردم را در اين غريزه انكار كرد ، در حالى كه اگر اين تفاوت وجود نداشت مردم در فهم علوم دچار اختلاف نمىشدند ، و به دستههاى گوناگونى تقسيم نمىگشتند ؛ بدين گونه كه دستهاى تنها با تحمّل رنج بسيار از سوى معلّم مطلب را درك مىكنند ، و تيزهوشانى كه با كمترين رمز و اشاره مقصود را در مىيابند ، و به كاملمردانى كه درس ناخوانده حقايق امور از درون آنها مىجوشد ، چنان كه خداوند فرموده است :
يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ
« 51 » و اينان پيامبرانند ( ع ) زيرا امور مشكل در باطن آنها بدون درس خواندن و شنيدن براى آنان واضح و روشن مىباشد ، و به اين الهام گفته مىشود ، و پيامبر ما ( ص ) به همين امر اشاره كرده ، در آن جا كه فرموده است : « روح القدس به دل من القا كرد : هر چه را دوست دارى دوست بدار كه سرانجام از او جدا خواهى شد ، و هر چه خواهى زندگى كن كه عاقبت مرگ است ، و هر چه خواهى بكن كه آن را ديدار خواهى كرد . » « 52 »
هامش
( 51 ) نور / 35 : . . . نزديك است بدون تماس با آتش فروزان شود .
( 52 ) الالقاب شيرازى از حديث سهل بن سعد ؛ مسند الاوسط و الاصغر ، طبرانى ، از حديث على ( ع ) ( المغنى ) ؛ در برخى نسخههاست كه « . . . هر چه خواهى بكن كه جزاى آن را خواهى ديد » .