آن آماده دارد ، و رأى خود را قاطع مىشمارد . او در دفع شبهات مانند عنكبوت است كه تارهاى خود را مىتند و نمىداند درست كار كرده يا نه ؟
هيچ گمان نمىكند كه در آنچه منكر شده دانشى موجود است ، و نمىداند در ماوراى آنچه به آن رسيده است مذهبى هست . اگر چيزى را با چيز ديگر بسنجد نظر خويش را تكذيب نكرده بدان اعتماد مىكند ، و اگر موضوعى برايش مبهم باشد چون نادانى خود را مىداند آن را پنهان مىكند تا به او نگويند نمىداند .
سپس به خود جرأت مىدهد و حكم صادر مىكند ، او منشاء تاريكيها ، عامل ايجاد شبهات ، و درافتاده در انواع نادانيهاست . در مورد آنچه نمىداند پوزش خواهى نمىكند تا سالم بماند ، و نسبت به آنچه مىداند يقين ندارد تا سود برد روايات را مانند باد كه برگهاى خشك را پراكنده مىكند به دور مىريزد ؛ ميراث برندگان از احكام خلاف او مىگريند ، و خونهايى كه طبق حكم او بناحقّ ريخته شده است شيون مىكنند ؛ فرج حرام به حكم او حلال گشته ، و فرج حلال به رأى او حرام گرديده است . از آبشخور مقامى كه به خود بسته سيراب نگشته ، و اهل علم حقّى كه از آن دم مىزند نيست .
غزّالى مىگويد : على ( ع ) نيز فرموده است : « چون علم را بشنويد آن را فرو دهيد ، و با شوخى آن را نياميزيد ، و گرنه دلها آن را نمىپذيرد . » يكى از پيشينيان گفته است : آن كه خندهاى مىكند ، چيزى از دانش خود را به خارج پرت مىكند ، و نيز گفتهاند : اگر در معلّم سه خصلت گرد آيد ، بر شاگرد نعمت تمام است ، و اين سه عبارتند از : شكيبايى ، فروتنى و خوشخويى . و اگر در شاگرد سه صنعت جمع شود نعمت بر معلّم كامل است ، و آنها عبارتند از عقل ، ادب و خوشفهمى .
خلاصه صفاتى كه قرآن به آنها سفارش مىكند از عالمان آخرت جدا نيستند ، زيرا آنها قرآن را براى عمل مىآموزند نه براى خواندن تنها . گفتهاند پنج صفت كه مفهوم پنج آيه قرآن است از نشانههاى علماى آخرت است ، و آنها عبارتند از : ترس از خدا ، خشوع ، فروتنى ، خوشخويى و برگزيدن آخرت بر
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 280
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص٢٨٠