تن كرده است مورد نظر مردم قرار دارد ، و آنها به كردار و گفتار و هيأت او تأسّى مىجويند ، اگر روشش نيكو ، و احوالش شايسته ، و نسبت به مردم فروتن ، و علم و عملش را براى خداوند خالص كرده باشد صفات او به ديگر مردم منتقل مىشود ، و خوبيها در ميان آنها رواج مىيابد ، و امور آنها منظّم مىشود . اگر عالم چنين نباشد وضع مردم از او بدتر خواهد بود ، چه رسد به اين كه با او برابر باشند . بنابراين او نه تنها خويشتن را تباه ساخته بلكه منشاء فساد نوع خود و باعث ايجاد خلل در آنان شده است ؛ همين امر كافى است كه او بار گناه خود و ديگران را بر دوش داشته ، و از حقّ دور و مطرود باشد . و اى كاش با مرگ او عملش منقطع شود ، و گناهانش به آخر رسد ، بلكه تا زمانى كه به سنّتهاى بد او اقتدا ، و از روش نادرست او پيروى مىكنند عملش باقى بوده و بر گناهانش افزوده مىشود . يكى از عارفان گفته است : مردم عموما يك درجه از رتبهء عالم پايينترند ؛ اگر عالم پارسا ، پرهيزگار و نيكوكار باشد مردم در حدود امور مباح عمل مىكنند ، و اگر عالم در حدّ مباحات عمل كند ، مردم به شبهات مشغول مىشوند ، و اگر عالم مرتكب شبهات گردد ، عوام به حرام دل مىبندند ، و چون عالمان مرتكب حرام شوند عاميان از دين بيرون مىروند . اين مطلبى است كه اضافه بر دلائل نقلى عقل و وجدان صحيح بر صدق آن گواهى مىدهد .
غزّالى مىگويد : روايت است كه پرسيدند : اى پيامبر خدا كدام عمل بهتر است ؟ فرمود : « دورى كردن از محرّمات و پيوسته ذكر خدا را بر لبان داشتن ؛ عرض شد : كدام يك از اصحاب بهتر است ؟ فرمود : آن كس كه اگر خدا را ياد كنى تو را يارى كند ، و در صورت فراموشى به ياد تو آورد ؛ عرض شد : كدام يك از اصحاب بدترند ؟ فرمود : آن كس كه اگر خدا را فراموش كردى به يادت نياورد ، و اگر به ذكر او مشغول شدى تو را يارى نكند ؛ عرض شد : كدام يك از مردم داناتر است ؟ فرمود : آن كه ترسش از خدا بيشتر است ؛ عرض كردند : نيكان ما را به ما معرّفى كن تا با آنها همنشين شويم ؛ فرمود : آنانى كه با ديدن آنها خدا به ياد آيد ؟ و هنگامى كه خدا ياد شود موى بر بدن آنها راست گردد ؛
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 277
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص٢٧٧