مىكند ، كه فرموده است : « برخى از عالمان دوست دارند كه دانش گرد آورند ، و دوست نمىدارند كه از آنچه گرد آوردهاند به ديگران بياموزند ؛ اينان در طبقهء نخست جهنّم جاى دارند . برخى ديگر از عالمان هنگامى كه موعظه شوند از قبول آن سرباز مىزنند ، و چون خودشان موعظه كنند بدرفتارى و درشتخويى مىكنند ؛ اينان در طبقهء دوّم جهنّم خواهند بود ؛ دستهء ديگر از عالمان علم را براى ثروتمندان و طبقات برتر نقل و مطرح مىكنند ، و آن را ميان مستمندان و بيچارگان نمىآورند ؛ اينان در طبقه سوّم جهنّم خواهند بود ، و برخى از عالمان در علم خود از روش جبّاران و شاهان پيروى مىكنند ، اگر سخنى از آنها ردّ ، و يا اندكى در حقّ آنها كوتاهى شود ، خشمگين مىشوند ؛ اينان در طبقهء چهارم جهنّم جاى خواهند داشت . دستهاى از عالمان احاديث يهود و نصارا به دست مىآورند تا دانش آنها افزون و گفتنيهاى آنان زياد گردد ، اينان در طبقهء پنجم جهنّم خواهند بود . شمارى از عالمان خود را مرجع فتوا قرار مىدهند و مىگويند : مسائل را از ما بپرسيد ، در حالى كه شايد يك حرف آنها هم درست نباشد ، و خداوند متكلّفان را دوست نمىدارد ؛ اينان در طبقهء ششم جهنّم جاى خواهند گرفت . گروهى از عالمان علم را مايهء نخوت و اظهار خرد قرار مىدهند ؛ اينان در طبقهء هفتم جهنّم جاى خواهند داشت . »
فصل
( 1 ) غزّالى مىگويد : عذاب عالم بر اثر گناهش بدين سبب چند برابر مىشود كه وى از روى آگاهى مرتكب آن گناهان شده است . از اين رو خداوند متعال فرموده است :
إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ
« 25 » ، چه منافقان پس از علم و آگاهى راه انكار را برگزيدند . يهود بدتر از نصارا شمرده شدهاند با اين كه آنها براى خدا فرزند قائل نشدند ، و او را يكى از سه اقنوم قرار ندادند ، ليكن آنها با
هامش
( 25 ) نساء / 144 : منافقان در پايينترين طبقه دوزخ قرار دارند .