تدريجى را رعايت كند .
6 - معلّم بايد ميزان درك دانشجو را در نظر گيرد ،
( 1 ) و به آن بسنده كند ، و به او چيزى نگويد كه خرد او به آن نمىرسد ، چه در اين صورت از درس گريزان مىشود ، و يا عقلش پريشان مىگردد ؛ در اين راه به سرور بشر اقتدا كند ، در آن جا كه فرموده است : « ما گروه پيامبران مأموريم مردم را در جايگاهى كه دارند فرود آوريم ، و به اندازهء خودشان با آنها سخن گوييم » « 27 » نيز فرموده است : « هر گاه كسى با مردمان سخنى كه عقل آنها بدان نمىرسيده گفته است ، شكى نيست آن سخن براى برخى از آن قوم فتنهاى بوده است » « 28 » .
على ( ع ) در حالى كه به سينهاش اشاره كرد فرمود : « در اين جا علوم بسيارى است ؛ كاش حاملانى براى آنها مىيافتم . » « 29 » على ( ع ) راست گفته است ، چه دلهاى پاكان قبور اسرار است » و عالم را سزاوار نيست آنچه را مىداند براى هر كسى فاش كند . و اين در جايى است كه دانشجو بتواند مطلب را فهم كند ، و اهل سودجويى نباشد . امّا تكليف در جايى كه دانشجو نتواند آن را درك كند روشن است . عيسى ( ع ) فرموده است : « جواهر را بر گردن خوكها نياويزيد ، و بىشكّ حكمت بهتر از جواهر است ، و هر كس حكمت را ناخوش بدارد بدتر از خوك مىباشد . » « 30 » از اين رو گفتهاند : براى هر كسى به اندازهء عقلش پيمانه كن و با ترازوى عملش براى او بسنج ، تا از او در امان مانى ، و وى نيز از تو سود برده باشد ، و گرنه به سبب تفاوت معيار دچار مشكل و ناسپاسى او مىشوى . يكى از دانشمندان را از چيزى پرسيدند ؛ وى پاسخى نداد .
پرسش كننده گفت : آيا گفتار پيامبر خدا ( ص ) را نشنيدهاى كه فرموده است :
هامش
( 27 ) عراقى گفته است : اين حديث جزئى از حديث ابى بكر بن شخير است كه عمر اخصر آن را از او روايت كرده ، و بخش اخير حديث را كلينى در كافى ، ج 1 ، ص 23 ، و صدوق در امالى ، ص 250 نقل كردهاند .
( 28 ) مسلم ، در مقدّمه صحيح ، ص 9 .
( 29 ) در حديث كميل بن زياد با الفاظ ديگرى آمده كه پيش از اين ذكر شده است .
( 30 ) العلم ، ابن عبد البرّ ، المختصر ، ص 56 ، به گونهاى مفصّلتر .