بايد آنها را دارا باشند اسرار و لطايفى است كه عقل توانايى درك آنها را ندارد ، آن چنان كه در خواصّ احجار امورى است كه علّت و كيفيّت آنها بر صنعتگران پوشيده است . حتّى كسى نمىتواند بداند به چه سبب مغناطيس آهن را جذب مىكند . شگفتيها و غرايبى كه در عقايد و اعمال وجود دارد ، و موجب صفاى دل و طهارت و پاكيزگى و اصلاح آن مىشوند ، تا انسان به درگاه حقّ تعالى تقرّب يابد ، و در معرض نفحات فضل او قرار گيرد ، خيلى بيشتر و مهمّتر از عجايبى است كه در داروها و گياهان است . و همچنان كه خردها از درك منافع داروها عاجز است ، با اين كه راه تجربهء استفاده از آنها باز است . همچنين انسان از ادراك آنچه براى زندگانى آخرت سودمند مىباشد نيز ناتوان است چرا كه راهى براى تجربهء آنها وجود ندارد ؛ تنها در صورتى مىتوان آنها را مورد آزمايش قرار داد ، كه يكى از مردگان به سوى ما بازگردد ، و ما را از اعمالى كه مقبول و سودمند ، و مايهء تقرّب به درگاه الهى است ، و افعالى كه موجب دورى از اوست آگاه سازد . وضع عقايد نيز به همين گونه است . و نمىتوان اميد آزمايش آنها را داشت ، بنابراين از فوايد عقل همين بس است كه تو را به صدق گفتار پيامبر ( ص ) راهنمايى مىكند ، و موارد اشارات آن حضرت را به تو مىفهماند ، پس عقل را از عمل و تصرّف معزول كن و پيروى پيامبر ( ص ) را پيشهء خود ساز كه جز بدان نجات نمىيابى . به همين سبب پيامبر ( ص ) فرموده است : « پارهاى از دانشها نادانى و برخى از سخنها ناتوانى است . » « 17 » روشن است كه دانش جهل نيست ، ليكن اين دانش ضررهاى جهل را بر انسان وارد مىكند .
پيامبر فرموده است : « توفيق اندك بهتر از علم بسيار است . » « 18 »
هامش
( 17 ) عراقى گفته است : حديث « ان من العلم جهلا » را ابو داوود از حديث بريده اخذ و نقل كرده و در ميان راويان آن افراد مجهولى است .
( 18 ) مولا على بن سلطان محمّد قارى در الموضوعات ، ص 52 مىگويد عراقى گفته است : من براى اين حديث مأخذى نيافتهام ؛ مؤلّف الفردوس آن را از حديث ابو الدّردا اخذ و نقل كرده و گفته است در حديث « العقل » به جاى « العلم » آمده ، و فرزند او در مسندش آن را ذكر نكرده ، و به دنبال او برخى از متأخرين گفتهاند آنچه در الفردوس نقل شده است آن را ابن عساكر از ابى الدردا روايت كرده و طبرانى آن را از ابن عمر با عبارت « قليل الفقه خير من كثير العباده » نقل كرده است .
من مىگويم : در الجامع الصغير باب قاف نيز با جملهء قليل التوفيق خير من كثير العقل از ابن عساكر از ابى الدرداء روايت شده است .