فصل : شرح علم آخرت و نقل اخبار در اين باره
( 1 ) غزّالى مىگويد : « اگر بگويى چنانچه ممكن نيست علم آخرت را به تفصيل بيان كنى به گونهاى فشرده و گذرا برايم شرح ده ، بايد بدانى كه علم آخرت دو قسم است : يكى علم مكاشفه و ديگرى علم معامله .
قسم اوّل يعنى علم مكاشفه ، عبارت از علم باطن است و آن غايت و مقصد همهء دانشهاست . يكى از عارفان گفته است : هر كه را از اين علم بهرهاى نباشد ، بر او بيم سوء عاقبت دارم ، كمترين بهره از اين علم تصديق آن و واگذار كردن آن به اهلش مىباشد . ديگرى گفته است : هر كس در او يكى از دو صفت كبر يا بدعت باشد از اين علم درى به روى او گشوده نخواهد شد . و نيز گفتهاند : هر كه دنيا را دوست ، و بر پيروى از هوا و هوسهاى خود اصرار داشته باشد ، علم مذكور برايش تحقّق نخواهد يافت ، هر چند به ديگر دانشها دست يابد ، و كمترين كيفر كسى كه اين علم را انكار كند محروم شدن از آن است .
علم مكاشفه دانش صدّيقان و مقرّبان است ، و آن عبارت از نورانيّتى است كه در دل پس از تطهير و پاكيزه كردن آن از صفات نكوهيده ظاهر مىشود ، و بر اثر اين روشنى امورى كه پيش از آن نام آنها را مىشنيده ، و آنها را معانى مجمل و مبهمى مىانگاشته بر او مكشوف مىگردد ، و در نتيجه امور مذكور براى او روشن مىشود ، تا آن جا كه معرفت حقيقى به ذات حق تعالى و صفات كامله و افعال او ، حكمت او در آفريدن دنيا و آخرت ، سبب مترتّب بودن آخرت بر دنيا ، شناخت معناى نبوّت و نبىّ ، دانستن معناى وحى ، دانستن معناى فرشتگان و شياطين ، چگونگى دشمنى شيطان با انسان ، چگونگى ظاهر شدن فرشته بر پيامبران و رسيدن وحى به ايشان ، شناخت ملكوت آسمانها و زمين ، شناخت دل و