نماز را به جا آورد ، بلكه به سبب اشتغال به آموختن اين آداب ، وقت نماز از او فوت مىشود ، در اين جا دو احتمال است : يكى آن كه چه بسا گفته شود ظاهر بقاى اوست ، و آموختن احكام پيش از در آمدن وقت نماز بر او واجب است ، احتمال ديگر اين كه وجوب علمى كه شرط عمل است پس از وجوب عمل است ، و در اين صورت آموختن آداب وضو و نماز پيش از فرا رسيدن ظهر بر او واجب نيست ، نمازهاى ديگر نيز به همين گونه است .
اگر اين شخص تا ماه رمضان زنده بماند ، به سبب آن آموختن احكام روزه بر او واجب مىشود ، و بايد بداند كه وقت روزه از صبح صادق است تا غروب آفتاب ، و در آن نيّت و خوددارى از خوردن و نوشيدن و جماع واجب است ، و اين امساك در روزه تا هلال ماه شوّال ادامه دارد .
و هم اگر اين شخص مالى به دستش برسد ، و يا به هنگام بلوغ مالى را دارا بوده است ، آموختن احكام زكات بر وى واجب مىشود ، امّا اين وجوب فورى نيست ، بلكه تا اتمام سالى كه در آن اسلام آورده است فرصت دارد . و اگر دارايى او منحصر به شتر است ، بر او واجب نيست احكام زكات گوسفند را فرا گيرد ، ساير اقسام مال نيز به همين گونه است .
و چون ماه يا ماههاى حجّ فرا رسد ، اگر رو به سوى مكّه آورد ، و در موسم حجّ به آن جا برسد ، و داراى استطاعت باشد بر او واجب است احكام حجّ را فرا گيرد ، ليكن تنها واجبات و اركان عمل حجّ بر او واجب است ، و مستحبّات آن واجب نيست ، زيرا آنچه مستحبّ است احكام به جا آوردن آنها ، نيز مستحبّ مىباشد ، و واجب عينى نيست . در وجوب فراگيرى علم اعمال ديگرى كه واجب عينى است نيز وضع به همين گونه است .
امّا اگر عارضه در ترك فعل باشد ، آموختن چگونگى آن بر حسب حالات مختلفى كه بر انسان واقع مىشود ، واجب مىگردد ، و نسبت به اشخاص مختلف است . مثلا بر گنگ واجب نيست حرمت سخنان حرام را ياد گيرد ، همچنان كه به كور فرض نيست نگاههايى را كه حرام است فرا گيرد ، و بر بدوى يا بيابانى واجب نشده است بياموزد كه
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى ) — صفحة 119
مساهمون: الفيض الكاشاني
ص١١٩