وهم و وسواس مزاحم او نيست از غلط و اشتباه مصون است ، ليكن حسّ ، بسيارى از اوقات در درك اشيا اشتباه مىكند ، چنان كه خورشيد را به اندازهء يك اترج ( بالنگ ) مىبيند ، و مقدار جرم آن را مثلا يكصد و شصت برابر جرم زمين مىداند . « 144 » و نيز مدركات عقلى امور كلّى ازلى و ذوات نورانييى هستند كه تغيير ناپذيرند ، و از جملهء آنها خود حق تعالى است كه مبدأ همهء كمالات و زيباييها و جمال در عالم وجود است . شماره معقولات تقريبا پايانناپذير است چه موجودات و انواع آنها پايانى ندارد . همچنين مناسبات و روابط ميان موجودات پايانپذير نيست . اين مدركات هر چه زياد شود نيروى خرد انسان را قوّت مىدهد ، و بر نورانيّت آن مىافزايد ، امّا مدركات حسّى اجسام و اعراضى هستند كه از ميان رفتنى و زايل شدنى نيستند و منحصر به انواع كمى از موجوداتند . اين مدركات چون از لذّتى قوى برخوردار شوند حسّ را تباه مىكنند . فى المثل چشم كه از روشنايى لذّت و از تاريكى رنج مىبرد ، از روشنايى زياد دچار تباهى و فساد مىشود ، همچنين آواز شديد گوش را تباه و پس از آن مانع فهميدن آواز آهسته مىگردد . و نيز چنان كه گفتهاند گواراترين لذّات جسمى زناشويى و خوردن خوراكهاى لذيذ و آنچه از اين قبيل است ، مىباشد ؛ با اين حال كسى كه اندكى لذّت غلبه بر حريف را هر چند در امورى پست مانند شطرنج و نرد چشيده است چنانچه اين دو امر بر او عرضه شود احيانا آنها را ردّ مىكند و نمىپذيرد ، زيرا لذّت غلبه موهومى جاى اين دو لذّت را گرفته است . و گاهى خوردنى و مباشرت با زن به انسان پيشنهاد مىشود كه چون مايهء شرمسارى او مىگردد ، دست از آنها باز مىدارد ، و قهرا در اين جا رعايت شرم و آزرم براى او برتر و لذيذتر از خوردنى و همبسترى با زن مىباشد . و هر گاه به افراد كريم و سخاوتمندى لذّت بخشش بجا و بموقعى پيشنهاد شود ، آنان آن را بر لذّت حيوانى شهوتآميزى كه مطلوب مردم است ترجيح مىدهند ، و ديگران را در
هامش
( 144 ) اين عقيدهء پيشينيان بوده است .