هامش
عشر ، بيانش اين كه صيا ، اى ، بط ، جح ، دز ، هو ، اشاره به بروجاند چنان كه در مدخل منظوم آمده است :مرد دانا دل ستاره شناس * كه مر اين برج را نهاد اساس
رقم برجها گه اعداد * از حساب جمل گرفت و نهاد
از جمل ها ( يعنى صفر ) الف ز ثور نشان * با ز جوزا و جيم از سرطان
چون اسد دال گشت و سنبلهها * و او ز ميزان نهاد و عقرب زا
قوس حاء ط نشان جدى نهاد * دلو ى با الف به ماهى داديعنى ى با الف كه يا مىشود بحوت داد ؛ و اك ، ال ، ب ، بك ، بك ، بل اشاره به ساعات و دقائق پس صاد صيا اشاره به صفر ( ها ) است كه رقم حمل است و يا رقم حوت و اك يعنى يك ساعت و بيست دقيقه پس مقدار ساعات طلوع برج حمل و حوت يك ساعت و بيست دقيقه است ، و مقداراى يعنى ثور و دلوال يعنى يكساعت و نيم است . و بط يعنى مقدار جوزا و جدى ب است كه دو ساعت باشد و مقدار جح ( بتقديم جيم ) كه سرطان و قوس باشد بك يعنى دو ساعت و بيست دقيقه ، و مقدار دز يعنى اسد و عقرب هم دو ساعت و بيست دقيقه ، و مقدار هو يعنى سنبله و ميزان بل كه دو ساعت و نيم است . بدان كه طلوع برج نسبت به آفاق مختلف است در بعضى از آفاق از اول جدى تا اول سرطان به يك بار طلوع كند و باقى بروج با يكدوره معدل النهار به تدريج ، و در بعضى از آفاق بعض از بروج ابدى الظهور و بعضى ديگر ابدى الخفاء مىباشد و در بعضى آفاق چون قطبين شش برج به يك بار طلوع كند چنان كه اقسام آن را ملا على قوشچى در باب چهارم مقاله دوم فارسى هيئت بطور مستوفى بيان نموده ، پس مراد خواجه - قدس سره - بيان قاعده براى همه آفاق نيست و اين قاعده شامل آفاقى كه عرض او مساوى تمام ميل كلى يا بيشتر باشد نمىشود . و ديگر اينكه در آفاقى كه عرض او از تمام ميل كلى كمتر است تا آفاق استوائيه باز مقدار طلوع ساعات بروج در آنها مختلف مىشود مثلًا در تهران مقدار حمل و حوت در حدود 1 ساعت و 15 دقيقه ، ثور و دلو 1 ساعت و 29 دقيقه ، جوزا و جدى 1 ساعت و 56 دقيقه ، سرطان و قوس 2 ساعت و 16 دقيقه ، اسد و عقرب 2 ساعت و 23 دقيقه ، سنبله و ميزان 2 ساعت و 24 دقيقه ؛ و در مدينهء منوره به ترتيب فوق در حدود 1 ساعت و 29 دقيقه ، 1 ساعت و 40 دقيقه ، 1 ساعت و 58 دقيقه ، 2 ساعت و 11 دقيقه ، 2 ساعت و 11 عندىانلم يثدقيقه ، 2 ساعت و 8 دقيقه ؛ و در تبريز به ترتيب فوق يك ساعت و 15 دقيقه ، 1 ساعت و 29 دقيقه ، 1 ساعت و 16 دقيقه ، 2 ساعت و 21 دقيقه ، 2 ساعت و 29 دقيقه ، 2 ساعت و 28 دقيقه ، پس مراد خواجه - ره - قاعده تقريبى است در مقدار ساعات طلوع بروج در آفاقى كه بروج را به تدريج طلوع و غروب على التوالى بود كه از خط استوا است تا آفاقى كه عرض آن از تمام ميل كلى كمتر بود و در حاشيهء تنبيهات ملا مظفر حد طلوع هر يك از بروج دوازده گانه را به اين مقدار آورده :
حمل و حوت 1 ساعت و 20 دقيقه ، ثور و دلو 1 ساعت و 30 دقيقه ، جوزا و جدى 2 ساعت ، سرطان و قوس 2 ساعت و 20 دقيقه ، اسد و عقرب 2 ساعت و 20 دقيقه ، سنبله و ميزان 2 ساعت و 30 دقيقه ؛ و اين هم تقريبى است به همان بيانى كه گفتيم .