انواع خطوط و الفاظ
* فائده :
بدان كه أنواع خطوط و الفاظ بسيار است و هر طايفه را اصطلاحى است به جهت اخفاء مطلب ، و طريقهء دو قلم گذشت و بعضى طرق ديگر در مطاوى اين كتاب بيايد و بعضى ديگر نيز اينجا ذكر مىشود .
از آن جمله اين طريق است كه خط عرضى كشند و حروف را به قلم هندسه نويسند يعنى به اعداد آنچه دنبالهء آن به خط عرضى نرسد آحاد بود و آنچه برسد و تجاوز نكند عشرات بود و آنچه برسد و تجاوز كند مئات بود و از براى الواف انحرافى در تحت خط به سمت يمين باشد پس محمد را چنين نويسند 4 8 4 4 و على را چنين 7 3 1 و باقر را چنين 2 1 1 2 و الغ را چنين 1 3 1 .
قاعدة :
بدان كه طريقهء اين خط از اين شعر معلوم مىشود :
احد به خط نرسد ليك مىرسد عشرات * مئات بگذرد از خط الوف كج سوى راست
و از آن جمله قلم سروك است و طريق آن اين است كه خط طولى بكشند و از يمين و يسار آن خطوطى به طريق شاخها بر آن كشند ، آنچه بر طرف يمين است علامت ابجد است و آنچه بر طرف يسار است علامت حروف آن كلمه است كه حروف مطلوب در آن است و به حرف مطلوب ختم شاخهاى يسار مىشود مثلا محمد را چنين مىنويسند « 1 » :
هامش
( 1 ) - بيان روشنتر اينكه خطوط طوليه بايد بعدد اسم مطلوب باشد مثلا براى محمد چهار خط و على و الغ سه خط ، و شاخه اول يمين اشاره به همه ابجد و دومى به همه هوز است و هكذا و شاخههاى يسار اشاره به حروف مفرده بعد از يسار است و بايد شاخهاى يمين خط اول را طورى قرار داد كه در يسار شاخه آخر آن به حرف اول كلمه مطلوب اشاره شود و در دوم به حرف دوم كلمه مطلوب و هكذا مثلا براى محمد چهار خط طولى كشيديم و در يسار خط اول سه شاخه كه اولى اشاره به ابجد و دومى به هوز و سومى به حطى است و چون اول محمد ميم است پس در يسار نوبت به كلمن رسد و در يمين به حطى بايد تمام شود و شاخه اول يسار اشاره به كاف و دومى به لام و سومى به ميم است كه حرف اول محمد است و در يمين خط دوم شاخهء اولى اشاره به ابجد و دومى به هوز و در يسار يك شاخه كه ح باشد و خط سوم مثل اول است و در چهارم در يسار چهار خط ، زيرا كه آخر محمد دال است و ابتداء بايد ابجد را در يسار نهاد و چون آخر شاخهاى يسار جمع شود اسم مطلوب باشد .