چيست يا جبرئيل ؟ گفت : آن صبر است و نيكوتر از آن هست كه آن چيست ؟ گفت :
قناعت كردن و نيكوتر از آن هست گفت آن چيست ؟ گفت : زهد و بىرغبتى در دنيا و نيكوتر از آن هست گفت : آن چيست ؟ گفت : يقين به حق و استوارى بدان و نيكوتر از آن هست گفت : آن چيست گفت : اخلاص و آن خالص گردانيدن عمل است از غير حق گفت :
نيكوتر از آن هست گفت : آن چيست ؟ و حال آنكه « 1 » هست چيزى نيكوتر از آن گفت : اى محمّد ! اصل و مدرجهء اين مقامات توكّل بر خداى تعالى كردن است پس رسول صلّى اللّه عليه و سلّم پرسيد كه : تفسير توكل چيست ؟ « 2 » * 780 * گفت : نااميد بودن از خلق و آنكه « 3 » بدانى كه مخلوق مضرّت « 4 » نرسانند « 5 » و منفعت نتوانند رسانيد و منع نعمت نكنند و عطا ندهند إلّا به ارادت حق سبحانه و تعالى و مجموع افعال و اقوال ايشان هم بدين منوال است چون بنده اينچنين گشت و اين معنى نزد وى محقق شد اميد ندارد به هيچ كس جز به خداى و نترسد « 6 » از هيچكس جز از حق و طمع نكند به هيچ آفريده جز به خداى تعالى چون چنين گردد پس او از متوكّلان گردد بعد از آن از تفسير اخلاص پرسيد و آنكه مخلص كدام است ؟ گفت : آنكه از مردم هيچ چيز نطلبد تا آن زمان كه بيابد بىخواستى چون بيابد راضى شود و اگر چيزى نزد او فاضل ماند از ما يحتاج وى بدهد از براى خداى تعالى يعنى آن را ايثار كند پس چون بخواهد چيزى تا آن زمان كه بيابد بدرستى كه بشناخته باشد * 781 * نفس خود را به بندگى و بشناخته باشد ربّ و پروردگار خود را به ربوبيّت « 7 » و چون اين معنى بيافت راضى شود و چون راضى گشت در حدّ رضا درآمد و خداى تعالى از وى راضى گشت .
هامش
( 1 ) آنك .
( 2 ) اين كلمه در حاشيه سمت چپ عمودى نوشته شده است .
( 3 ) آنك .
( 4 ) مضرة .
( 5 ) نراسانند .
( 6 ) نترسذ .
( 7 ) ربوبية .