است ، زيرا اگر حاء و هاء در پنج صفت از اصول مشتركند ، يعنى همس و رخاوت و استفال و انفتاح و اصمات ، و غين و قاف در چهار ، جهر و استعلاء و انفتاح و اصمات ، و لام و تاء در دو ، استفال و انفتاح ، و لام به انحراف مخصوص است .
چهارم :
قل نعم
در صافّات « 14 » . از قسم متقاربين به اعتبار تعدّد مخرج لام و نون ، يا از متجانسين بنابر مذهب قرّاء . و به هر تقدير در پنج از اصول مشتركند : جهر و توسّط و استفال و انفتاح و اذلاق . امّا براى تعيّن اظهار نكته [ اى ] گفتند ، ملخّص آنكه نون ساكنه كه قبل از ميم است و واو و ياء ، مدغم است بىخلاف ، مثل : « من مضلّ ، من ولىّ ، فمن يعمل » ، و در عكس مثل : « أم نجعل ، أو نردّ ، فى ناديكم » ، اظهار به اتفاق است ، كه از ادغام ، در لفظ و معنى تفاوت و تغاير پيدا مىشود . و به همين طريق در لام عمل نمودند ، مثلا : « من لدنه » كه نون مقدّم است ، به اجماع مدغم است . اكنون در « قل نعم » كه لام مقدم است ، ادغام جايز نيست . با وجود ادغام لام « بل » در « نتّبع » كه شرح رفت ، منقول است و متواتر .
پنجم :
فاصفح عنهم
در آخر زخرف « 15 » . با وجود تجانس ، منع از ادغام به اجماع است ، به واسطهء ثقل حرف حلق با ادغام و لزوم تغيير معنى .
و حاصل كلام آنكه اين توجيهات و تعليلات از قبيل دليل اقناعى است ، و تمسّك به آنچه مشهور است ميان علماء فنّ كه « القراءة سنّة متّبعة » كافى است . ملخّص معنى اين سخن آنكه ، روش قرائت را پيروى مىبايد كرد به آن نوعى كه خلف از سلف به طريق تواتر نقل كردند و روايت نمودند كه خلاف آن جايز نيست . و السلام على من اتّبع الهدى .
[ ادغام كبير ]
و آنچه از اقسام ادغام اينجا مذكور شد همه ادغام صغير است ، كه حرف اوّل ساكن بوده ، در همهء اقسام منزل است . و ادغام كبير آنكه اوّل متماثلين و متجانسين و متقاربين متحرّك بوده ، وى را ساكن گردانند و در ثانى ادغام كنند . مثال متماثلين : « أعلم ما ، يشفع
هامش
( 14 ) آيهء 18 .
( 15 ) آيهء 89 .