و سين و صاد مهملتين ، نحو : « إذ تستغيثون » و « إذ جعلنا » و « إذ دخلوا ، و إذ زيّن » [ و ] « فلو لا إذ سمعتموه » و « إذ صرفنا » . و اظهار نزد ما عداى اين شش حرف واجب است ، نحو : « و إذ اتينا » ، « إذ رأى نارا » ، « و إذ قال » . و هر چه از امثله اتفاق افتد ، به غير از ذال و ظاء كه آن داخل مثلين است و اين متجانسين .
دويم : دال قد با هشت حرف ملاقات مىكند : جيم و ذال و زاى معجمتين و سين و شين و صاد و ضاد و ظاء معجمه ، نحو : « و لقد جاءكم » ، « و لقد ذرأنا » ، « و لقد زيّنّا » ، « قد سمع » ، « قد شغفها » ، « لقد صدق » ، « فقد ضلّ » ، « لقد ظلمك » . و اظهار ماعداى اين هشت به اتفاق است ، نحو : قد خسر ، لقد رأى ، قد علم ، و همچنين جميع امثلهء بواقى به غير از تاء مثنّاة و دال كه آن داخل متجانسين است و اين متماثلين .
سيم : تاء تأنيث ساكنه ، كه در واحدهء مؤنّث غايبه است از فعل ماضى ، با شش حرف ملاقات مىكند : ثاء مثلّثه و جيم و زاء معجمه و سين و صاد مهملتين و ظاء معجمه ، نحو :
« كذّبت ثمود ، وجبت جنوبها ، خبت زدناهم ، أنبتت سبع سنابل ، لهدّمت صوامع ، كانت ظالمة » ، و ماعداى اين شش را اظهار لازم است نزد همه ، مثلا : « و ضربت عليهم ، قالت فذلكنّ ، فانفجرت منه » ، و اين چنين است باقى امثله ، به جزء تاء و دال و طاء مهملتين كه آن متماثلين است و اين هر دو از متجانسين .
چهارم : لام هل و بل با هشت حرف ملاقات مىكند : تاء مثنّاة و ثاء مثلّثه و زاى معجمه و سين مهمله و ضاء معجمه و طاء و ظاء و نون ، امّا تفصيل دارد . لام هل به ثاء مثلّثه فقط .
و لام بل با پنج عدد زاء و ضاد معجمتين و سين مهمله و طاء و ظاء . هر دو شريكند در تاء مثنّاة و نون ، نحو : « هل تنقمون ، بل تأتيهم ، هل ثوّب ، بل زيّن ، بل سوّلت ، بل ضلّوا ، بل طبع ، بل ظننتم ، بل نتّبع ، هل نحن » ، و باقى ماعداى اين هشت را اظهار به اجماع است ، هر چه واقع شود ، مثلا : « هل أتى ، هل علمتم ، بل جاء ، بل فعله ، بل قالوا ، بل كنّا » . و بدين قياس غير از راء و لام ، كه اين داخل مثلين است و آن متجانسين به تفصيل مذكور . و در اين چهار نوع مذكور بالتمام عاصم ادغام ندارد .
پنجم : حرف چند مضبوط معدود ، و آن هفده موضع است :
گنجينه بهارستان ( مجموعه 17 رساله در علوم قرآن وروايى ) ( فارسى ) — صفحة مراديه 146
مساهمون: سيد مهدي جهرمي
صمراديه ١٤٦