و در ى : جهر و رخاوت و استفال و انفتاح و اصمات و مدّ و لين و علت .
اين بيست صفت از اصول و فروع به هم رسيده كه شهرت دارد . و در باب اوّل به قريب مخارج ، صفت چند نيز مذكور است ، مثلا جوفيه ، هوائيه ، حلقيه ، و همچنين الى آخره .
باب سيم در بيان تفخيم و ترقيق حروف
تفخيم يعنى سطبر گفتن و ترقيق باريك ادا كردن . و تفخيم در حروف استعلا مىرود ، آن هفت عدد مذكوره كه از جمله وى چهار اطباق است . حاصل كلام ، تفخيم واجب است در جميع حروف استعلا ، و در اطباق مبالغه بيشتر است ، خواه متحرك به حركات ثلاث باشد و خواه ساكن ماقبل او حركات ثلاث ، مثل : « خلت ، صيحة ، ضنكا ، غلبت ، طلبا ، قد ظلموا » و مثل : « اخسئوا ، سيصلى ، تضليل ، و أغنى ، و أطهر ، و اقنتى « 1 » ، و أظلم » . و باقى امثله به تتبّع و استقرا معلوم مىشود . و اگر اين حروف قبل از الف باشد تفخيم الف جهت مجاورت ايشان منحتم است ، كه ترقيق الف در آن حالت متعسّر است ، بلكه متعذّر ، مثل : « خاشعة ، أبصارهم ، ضامر ، الغابرين ، طال ، قانتين ، ظاهرين » . و ترقيق در همه حروف استفال نيز واجب است ، خصوصا كه پيش از الف باشد ، مثل : « اتيك ، بارئكم ، فتاب ، تأبى ، جابوا ، و حال ، دائبين ، للذّاكرين ، ذاكية ، سارقين ، فشاربون ، بعالمين ، الأنفال ، كانت لابثين ، سيماهم ، نادمين ، فواحدة ، هاوية » .
با دو حرف از جمله حروف استفال ، يعنى راء و لام ، در هر يكى از اين هر دو ، گاه موجب تفخيم است و گاه موجب ترقيق ، و در حالت اوّلى شبيه حروف استعلاء است .
اكنون تفصيل هست ، امّا راء خالى از آن نيست كه متحرّك باشد يا ساكن ، و متحرّك مفتوح يا مضموم يا مكسور ، در اوّل كلمه يا وسط يا آخر ، مثلا : « ربّى ، القربى ، شكر ، رزقوا « 2 » ، قروء ، القمر ، رزقا ، كريما ، الحجر » . و راء ساكنه ما قبل او خالى از حركات ثلاث نيست : « مرضات ، قرانا ، فرعون » . اكنون مفتوح و مضموم را تفخيم واجب است به همه
هامش
( 1 ) س : و اقنى .
( 2 ) س : ذرقوا .