ابى طالب عليه السّلام در بلخ نمىباشد « 1 » .
عبد الغفور لارى ، انتقال جنازهء امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلام را به بلخ قبول دارد و به آن اشاره كرده است « 2 » .
درويش محمّد بلخى گفته است : مزار شاه ولايت على بن ابى طالب عليه السّلام در سال 175 ه . مقارن حكومت هارون الرشيد در نجف اشرف پيدا شد « 3 » .
دكتر عبد الحى حبيبى ، در ضمن معرفى كتاب مجمع الغرايب درويش محمّد بلخى مىگويد : بعد از سالهاى 880 ه . در هرات و خراسان شهرت يافت كه مزار على عليه السّلام در خواجه خيران بلخ است . شاهان تيمورى هرات كه با صفويان رقابتى داشتند ، براى جلب نظر شيعيان حضرت على عليه السّلام اين افسانه را شاخ و برگ دادند و بر آن مزار بناى رفيعى افراشتند . و آنان به اين فكر افتادند كه كتابهايى را نيز در همين زمينه تأليف كنند . بتدريج اين موضوع آنقدر اهميت پيدا كرد كه ام البلاد بلخ رفتهرفته به دهكدهاى متروك تبديل شد ، و روستاى كوچك خواجه خيران ، در حدود سال 900 ه . به بركت اين شايعه به شهر بزرگ مزار شريف مبدل شد . اين مطلب با اسناد قديمى و موثق قابل اثبات نيست ، ولى در اين اواخر ، استاد نور محمّد حافظ كهگدائى كتابى با نام تاريخ مزار شريف تأليف كرده كه در سال 1325 ش . در كابل چاپ شده است . در اين كتاب تمام روايات مربوط به مزار شريف شاه مردان در بلخ گردآورى شده است . هيچيك از اين روايات را نمىتوان براساس اسناد تاريخى داراى وثوق و اعتبار كلى دانست . تمام كتابهايى كه در اين باره يافت مىشوند ، اگر چنانچه وجود داشته باشند آثارى غيرقابل وثوق هستند ؛ از جمله مىتوان به كتابهاى زير اشاره كرد كه همگى پس از قرن ده هجرى نوشته شدهاند :
1 - بحر الاسرار ، تأليف امير محمود بن ملّا ولى بلخى در بين سالهاى 1040 - 1045 ه .
2 - تذكره هفتاد مشايخ بلخ ، تأليف محمّد صالح بدوانى ، 1003 ه .
3 - تاريخ اكابران دين ، تأليف عصر امير نصر اللّه بخارا ، 1240 ه .
4 - حجة البيضاء ، تأليف محمّد مريد محى الدين پيشاورى ، چاپ 1319 ه . بمبئى .
هامش
( 1 ) - تاريخ مدفونين بلخ ، ص 6 ( خطى ) .
( 2 ) - تاريخچه مزار شريف ، ص 23 .
( 3 ) - مجمع الغرايب ، ص 218 ( خطى ) .