كوچك به قلم بعضى از تذكرهنويسان سريانى به عنوان « زندگينامهء سريانى ارسطو » بر جاى مانده است ، كه مىتوان آنها را خلاصهء كوتاهى از يك ترجمهء قديمتر و جامعتر سريانى از اصل يونانى زندگينامهء ارسطوى بطلميوس يا ملخصى از آن دانست ؛ و همين اساس چهار ترجمهء عربى همراه با بعضى اضافات ( نو افلاطونى ) مىباشد « 29 » . ليكن « باومشتارك » سريانىشناس معروف كه كتابى به عنوان « ارسطو در نزد سريانيان » تأليف كرده ( لايپزيك ، 1900 ) معتقد است كه منابع سريانى راجع به زندگى ارسطو ، و هم منابع « جوامع الفلاسفة » از كتاب « نوادر الفلاسفة » به منابع مفقود - به زبان پهلوى - برمىگردد « 30 » .
- ( ش 1 ، 2 / منطق ارسطو ) دربارهء حكيم پولس ايرانى يا پارسى
( Paulus Persa )
دانشمند و عالم الهيات مسيحى اهل پارس ( م 573 م ) كه انتظار داشت كليسا او را به مرتبهء مطرانى در فارس برگزيند ؛ و چون اين انتظار برآورده نشد وى به كليسا پشت كرد و روى به كيش زردشتى آورد . پس به دربار خسرو انوشروان راه يافت و از نزديكان وى نيز گشت . پاولوس در باب مقولات ارسطويى و همچنين در باب كتاب برهان او رسالههايى براى خسرو نوشت . ترجمهء ابن مقفع با پسرش محمّد از بعضى اجزاء منطق ارسطو كه از پهلوى به عربى انجام شد بايد مبنى بر همينگونه رسالات بوده است « 31 » . رسالهء سريانى منطق ( - مقولات ) پولس پارسى را « جى . لند »
( J . P . N . Land )
در كتاب « روايات سريانى » خود همراه با ترجمهء لاتينى آن چاپ كرده است « 32 » . زيمرمان
( F . W . Zimmermann )
گويد كه رسالهء پولوس پارسى با مال فارابى تشابه قابل توجهى دارد ، چنانكه هشت قسم متقابلان در هر دو يكى است ؛ فلذا در اين قضايا منابع پولس و فارابى مشترك بوده ، متن رسالهء فارابى مبتنى بر يك سنّت تعليمى « سريانى » و مؤسّس بر ملخّصات سريانى از متونى يونانى مأخوذ از آثار ارسطو مىباشد . همچنين بخش كتاب العبارهء ابن مقفّع در قضايا بهطور عمده با همان فهرست اقسام هشتگانهء متقابلان
هامش
( 29 ) . آنتون - هرمان كروست : زندگى ارسطو ، ترجمهء اسماعيل سعادت ، ( در ) نشريهء معارف ، دورهء 2 ، ش 3 آذر - اسفند 1364 ، ص 367 - 368 .
( 30 ) . جامعهء نوين ، ش 7 ، ص 97 .
( 31 ) . روزگاران ايران ( دكتر عبد الحسين زرينكوب ) ، ص 298 .
( 32 ) .Anecdota Syriaca , vol . iv , Leiden , 1875 , syr . 1 - 33 . Lat . trl . 1 - 30 .