د - متن تلگراف جوابيهء شوكت الملك علم :
حضور حضرت كلنل محمد تقى خان دام اجلاله
تلگراف عالى زيارت ، چيزى كه مرا وادار به زحمت عرض حال و سؤال و جواب نموده اميدوارى دادن يكى از دوستانم ( همان موقعى كه تازه از حبس نظامى خارج شده بود ) به ايراندوستى حضرتعالى بوده ، وقتى كه دولت حضرتعالى را فرمانفرماى نظامى خراسان ناميد ، آيا از بنده مخالفتى ملاحظه فرموديد ؟
آيا اگر دولت حاضرهء وقت حكم به گرفتارى من مىكرد ، مخالفتى از من ظاهر مىشد كه به واسطهء خيالات شخصى ولايتى را به تشويش بيندازم ؟ نه به خدا هرگز نمىشد . حالا هم عرض نمىكنم قاينات و سيستان جزو خراسان بوده يا نيست . عرض مىكنم اين ولايت در تحت رياست پدرانم هميشه مطيع اوامر دولت بوده و انشاءالله بعدها نيز خواهد بود . بنده اگر بدانم حضرت اجل عالى برحسب حكم دولت يا ذات مقدس اعليحضرت اقدس همايونى كفالت ايالت يا ايالت را عهدهدارى مىفرماييد با كمال افتخار اطاعت كرده .
پايتان را هم مىبوسم . ولى اگر غير اين باشد بفرماييد ببينم تكليف بنده چيست ؟ بنده عرض مىكنم بايد مطيع اوامر دولت بود ، بالفرض ( برحسب عقيدهء بعضى ) جمعى لياقت عهدهدارى را نداشته باشند ، ضرر عهدهدارى آن اشخاص كمتر است از مخالفت بعضى ديگر . اصلاح اين مفاسد در سايهء دانش افراد مملكت است كه بر حقوق خود واقف شوند ، نه در مخالفت معدودى . بنده حاضرم همينطور كه به سركار زحمت مىدهم به دولت هم عرض حال داده و استدعاى اصلاح نمايم . البتّه اگر تكاليف اسلامى و نوكرى من مقتضى نمىشد به زحمتافزايى مبادرت نكرده و مثل هميشه تماشاچى مىشدم ، چه كنم بنده خود را مطيع اوامر دولت مىدانم و نمىتوانم با دولت مخالفت نمايم . اينكه خودتان را مستغرق در درياى شاهپرستى مىدانيد منتهاى آرزوى اين بنده است . بنده حاضرم توسط حضرت اشرف آقاى مستوفى الممالك يا ديگرى از خاكپاى اعليحضرت همايونى تلگرافا كسب تكليف نمايم ، اگر نظريات حضرتعالى مطبوع پيشگاه همايونى باشد با تمام قوا مطيع شما مىشوم و اگر نظريات حضرتعالى پسنديده نشد ، حضرتعالى كنارهگيرى فرموده شرافت خانوادگى و اخلاقيتان را كمافىالسابق حفظ فرماييد . بنده هم با كمال صميميت مادامالعمر به دوستى و ارادت شما افتخار خواهم نمود . خاتمة عرض مىكنم حرف حساب دوكلمه است ، مخالفت اوامر دولت از نوكر دولت شايسته نيست ، ولى اهالى يك ولايتى ( بدون دخالت قواى نظامى ) هرچه بكنند ضررى ندارد زيرا يا فهميده است يا نفهميده ، اگر فهميده است صرفه خواهند برد و اگر نفهميده است زود منصرف خواهند شد . باز اطمينانا عرض مىكنم بنده صلحجو و دولتخواه و وطنپرستم و نظريات بنده به كلى از اغراض شخصى مبرّاست . ميل دارم نزد وجدان خود هرگز سرافكنده و خجل نباشم . ديگر تا نظريات عالى با عرايض خيرخواهانهام چطور تصادف نمايد .
محمد ابراهيم
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 477
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٤٧٧