عموم مردم و مملكت اين است . حالا با اين شورش و طغيان به علاوه قحطى و گدايى مىخواهيد تشريف ببريد ، با چه رو به فرنگ مىرويد ؟ با چه زبان به ماها خداحافظ مىگوييد ؟ اگرچه بنده به آنها وعده دادم كه حضورا عرض كنم و جمعيت و جنجال را موقوف بدارند ، ولى بهتر دانستم كتبا عرايض را به عرض برسانم ، اگر جوابى مسكت فرموديد به آنها مىدهم كه در اين مدّت تقصيرات فوقالعاده شده است و مملكت از چنگ رفت ، ثروت رفت ، استقرار و استقلال رفت ، اسلحه رفت ، آباديها ويران گرديد ، خونهاى مسلمانان ريخته شد و بديهى است چنان صدمه به مذهب اسلام رسيده است كه مسلمانى هم از دست ما رفت . زياده از اين نمىتوانم تنقيدات عامه را در حيثيات صورى و معنوى داخله و خارجه به عرض برسانم .
ايام عزت پاينده ، امركم مطاع
پاسخ ناصر الملك به سپهدار
حضرت مستطاب اجل اشرف اكرم عالى آقاى محمّد ولى خان سپهدار اعظم
مرقومهء مشروحهء عالى و اصل گرديد . چون اين مطلب به قلم عالى جارى نشده و از قول آقايانى است يقين دارم بايد كمال حسن نظر را داشته باشند . البتّه آنچه را عرض شود به نظر محبت و انصاف ملاحظه خواهند فرمود تا اگر شبهاتى باشد ، انشاءالله رفع شود . از روز ورود حضرتعالى آقاى سردار اسعد و رؤساى بختيارى و غلبه به تهران و اينكه مشروطه را برقرار فرموديد ، بعد هم به حسن اتفاق زمام امور را به دست گرفتيد ، گمان مىكنم هيچ منصفى را جاى انكار نباشد . انصاف خودتان هم مصدق است كه تمجيد و ثناى آن خدمات بزرگ را بنده بيشتر از همه كرده ، در زمان تصدى حضرتعالى به امور مملكتى به قدرى اميدوار بودم كه با عدم مسئوليت ، همهروزه در مقام معاونت و مساعدت حاضر شده ، مصالح را آنچه به نظرم مىرسيد مىگفتم ، و خودتان مطالعات و پيشبينيهاى بنده را تصديق مىفرموديد .
اينكه مرقومه داشتهايد پادشاهى را خلع ، پادشاه ديگر را نصب ، قانون اساسى و مشروطه را برقرار نموديد ، همه صحيح است و البتّه از روى علم و دانش مىدانستيد كه روح مشروطه عبارت از سلب اختيار و مسئوليت از سلطنت است و تفويض آن به مجلس شوراى ملّى و وزرا كه مسئول مجلس هستند ، و الا يقين است كه مجاهدات عالى براى تفويض قدرت كاملا از شخص واحدى به شخص ديگر نبوده . مرقوم داشتهايد در كابينهء اوّل حضرتعالى دوائر حكومت اگرچه ناصواب بوده ، همه جا دائر ، مالياتهاى غير مستقيم در همهء ولايات متداول حتى از فرط غلبه اولياى دولت ماليات نامشروع نمك را افزوده دريافت مىگرديد تا اينكه حضرتعالى را خارج و كابينهء فعال را روى كار آوردند ، گمان مىكنيم در همينجا اگر به يك سؤال بنده توجه شود ، مرقومات عالى كه عين عبارات آن فوقا نقل شده ، برهان صحت اظهارات بنده خواهد بود كه با آن كه در آن تاريخ تمام امور دولت قانونا به دست حضرتعالى بود و حضرت آقاى سردار اسعد هم داخل در هيئت عالى دولت بود ، به فرمايش خودتان « كه اگر حكومت ناصواب و برقرارى ماليات نامشروع
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 408
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٤٠٨