برقرار و به همين قسم نايبالسلطنه و همچنين مجلس شوراى ملّى بر پا و قانون مشروطه و آزادى جارى ، با گرفتن قرض از خارجه همهء راهها الى دو ماه امنوامان ، چندين اردو به خراسان ، لرستان ، استرآباد ، آذربايجان اعزام و همه فاتح ، دوائر حكومتهاى اگرچه ناصواب بود ، در همه جا برقرار ، مالياتهاى غير مستقيم در همهء ولايات متداول ، حتى از كثرت غلبه اولياى دولت ماليات نامشروع نمك را بر مالياتها افزوده و چندين ماه دريافت كردند . مالياتهاى مستقيم بيشتر ولايات مأخوذ و يك مقدار قشون در پايتخت و اطراف موجود و حاضر ، در ماه دهم كه تشريف داشتند ، بنده را خارج و كابينهء فعال روى كار آمدند .
والاحضرت به فرنگ تشريف بردند ، عضد الملك نايبالسلطنه طاب ثراه به رحمت ايزدى و اصل ، فورى والاحضرت اقدس مسند و اريكهء پايتخت سلطنت را بالاستحقاق دارا شدند ، ولى اكنون نوزده ماه است در اين مسند جلوس فرموده و اين ملت با كمال ارادت و اطاعت و اميدوارى در اين جلوس والاحضرت بودند .
بدبختانه از روز ظهور نيابت سلطنت الى حال همهء ماها به صبر و تحمل گذرانيده ، چنانچه مشاهده مىفرماييد در طرف جنوب چه خونريزيها شده است . الآن نه مالك شيراز ، نه عربستان ، نه خوزستان ، بلكه نه اصفهان آنجا هم بختياريها جالس و مكين هستند ، به دولت ايران مدخليتى ندارند و از آن طرف تمام عشاير لرستان ، بروجرد ، كرمانشاهان و لرستان الى عراق چقدرها قتالى ، خونريزى ، غارت نه يك نفر رعيت مطيع باقى است و نه يك ارباب ، نه خواجه بهجا مانده ، نه پرستار ، حدود شمال هم از رود ارس الى سيستان و سرخس ، همه ياغى و طاغى ، غارت بىخانمانى و همه جا قشون روس اقامت دارد ، حتى معبد پرستشگاه ايرانيان به توپ كوهكوب خراب و ويران و براى ما اهالى و ملت ايران جز شيون خاندان و نالهء يتيمان باقى نمانده ، ضعف امارت والاحضرت اقدس هم گوشزد خاص و عام و بههيچوجه اميدوارى براى اين خلق از وجود مبارك باقى نيست و مىدانند .
مىفرماييد كه امير ضعيفى هستم و چاره براى اين خرابى و ويرانى مملكت نمىتوانيد بفرماييد . پادشاه هم برحسب قانون به حد رشد و بلوغ نرسيده ، مجلس شوراى ملّى كه بسته و منحل شده است ، آنچه اسلحه بود از قروض خارجه و چه از اخذ ماليه همه به هبا و هدر رسيد . مجددا هم كه قرض مىكنند ، مصرف خرج را احدى از آحاد ملت و دولت نمىدانند سهل است ، عموم اميد اصلاح ندارند و چنان مىدانند آنچه پول و آنچه از رطب و يابسى در ايران باشد ، چنانچه نصيب اين اجرا نشود ، صرف و خرج شخصى مىشود ، اگر هم براى دولت يا اعزام قشونى باشد ، بلاثمر و بىفايده و بىقاعده .
يقين است عموما مىدانند قشون رجاله و عشايرى براى غارت و بىعصمتى است . چنانچه مشاهده نموديد ، نمودند ، نموديم ، گويا حالا كافى است . حاليه هم كه اين قسم مىفرماييد بايد به فرنگ بروم . مردم زيادى از تجار و علما و غيره نزد بنده آمده و مىخواهند عرضه بدارند كه والاحضرت در يك سال و چند ماه براى مردم چه كردند و حالا براى مملكت چه مىنمايند و به كه مىسپارند ، در صورتى كه نشستهايد حال .
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 407
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٤٠٧