مختار آلمان نيز در قم به مهاجرين پيوست و تلاشهاى محتشم السلطنه براى كشاندن او به تهران بىنتيجه ماند 33 . او در 15 خرداد 1296 در كابينهء دوم « علاء السلطنه » نيز مدت كوتاهى به وزارت ماليه رسيد .
پس از خاتمهء جنگ و به روى كار آمدن دولت « وثوق الدوله » ، محتشم السلطنه كه مدتى پس از استعفاى مستوفى الممالك ، خانهنشين بود به اتفاق « ممتاز الدوله » و « ممتاز الملك » و « مستشار الدوله » جمعيت « وداديون » را تشكيل داده و براى آغاز انتخابات و دفاع از آزادى به فعاليتهاى كم اثرى پرداختند ، تا آنكه « وثوق الدوله » قرارداد ننگين 1919 را به اتفاق « سرپرسى كاكس » وزير مختار انگلستان امضاء كرد .
اين قرارداد ، سيل اعتراض و انتقاد مليّون را بدنبال داشت ، وثوق الدوله جهت جلوگيرى از اعتراض ، اعلام حكومت نظامى كرده و تنى چند از رجال مخالف قرارداد را توقيف نمود ؛ از آن جمله محتشم السلطنه بود كه در شهريور 1298 دستگير و به « كاشان » تبعيد شد . با تبعيد محتشم السلطنه ، خانوادهء او در مضيقهء مالى افتادند ، تا جايى كه به فروختن فرش و اثاثيهء زندگى خود پرداختند . وثوق الدوله پس از اطلاع ، براى آنان ماهى دويست تومان مقررى تصويب كرد و حكم آن را براى « مهر الدوله » همسر محتشم السلطنه فرستاد ؛ ولى همسر محتشم السلطنه ، كمال عزت نفس را آشكار ساخته ، شرحى به رئيس الوزراء نوشت و با يادآورى شعر حافظ « ما آبروى فقر و قناعت نمىبريم » ، از قبول كمك وثوق الدوله امتناع ورزيد .
حسن اسفنديارى سرانجام در مرداد 1299 ، پس از سقوط كابينهء وثوق و به هنگام حكومت « مشير الدوله » به تهران بازگشت و پس از آن در كابينهء ضعيف « سپهدار رشتى » معروف به كابينهء « محلل » چند روز به كودتا مانده ، به وزارت خارجه منصوب شد ( 28 بهمن 1299 ) .
پس از كودتاى سوم اسفند 1299 به سركردگى رضا خان ميرپنج و سيد ضياء الدّين طباطبايى ، محتشم السلطنه نيز همراه ساير رجال سياسى دورهء قاجار ، دستگير و راهى زندان شد و تا سقوط كابينه « سيد ضياء الدّين » معروف به « كابينهء سياه » همچنان در توقيف باقى ماند .
او پس از رهايى از توقيف ، در كابينهء اوّل قوام السلطنه ( 14 خرداد 1300 ) به وزارت امور خارجه منصوب شد و در اين كابينه نسبت به تنظيم عهدنامهء ايران و افغان كه متن آن بين او و « سردار عبد العزيز خان » وزير مختار افغان تنظيم شد ، كوشش شايستهاى كرد .
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 165
مساهمون: حسن مرسلوند
ص١٦٥