او تحصيلات مقدماتى را نزد آموزگاران خصوصى و تحصيلات متوسطه را در « دار الفنون » گذرانيد و مقدمات عربى و ادبيات فارسى و دورهاى از فقه و اصول و حديث را در مدارس دينى آموخت .
حسن اسفنديارى در سنّ نوزدهسالگى ( 1302 ق ) به وزارت خارجه رفت و در قسمت ادارهء كشورهاى غير همجوار به كار پرداخت و يك سال بعد به عضويت سفارت ايران در « برلن » منصوب شد ، و به اتفاق « مؤيد السلطنه » وزير مختار ايران در آلمان عازم آن كشور گرديد و مدت پنج سال در آن پست باقى ماند و در راه بازگشت به ايران پس از سفر « حج » ، مجددا در ادارهء كشورهاى غير همجوار با سمت رياست مشغول كار شد ( اواخر 1307 ق ) .
حسن اسفنديارى در سال 1312 قمرى از طرف « ناصر الدين شاه » به لقب « محتشم السلطنه » ملقب گرديد و سپس با سمت كنسول ايران در « بمبئى » عازم هندوستان گرديد .
او سه سال در هندوستان بود تا اينكه در سال 1315 قمرى به تهران احضار شد و رياست يكى از ادارات وزارت امور خارجه به او محوّل گرديد و سالها در اين مقام بود . او در سفر سوم « مظفر الدين شاه » به فرنگ ، بهعنوان نمايندهء وزارت خارجه در صف همراهان شاه بود .
در خيزش مشروطهخواهى او كسى بود كه دستخط اوّل شاه را مبنى بر پذيرش مشروطه و تقاضاى مردم به سفارت برد تا براى پناهندگان قرائت كند و آنان را به رفع تحصن وادار نمايد ، ولى متحصنين او را به سفارت راه ندادند و هرچه اصرار كرد حاضر به شنيدن مفاد دستخط شاه نشدند و با او خشونت كردند . او بطور كلى مرد ميانهرو و محافظهكارى بود كه نقش ميانجيگرى را ميان مشروطهخواهان و مستبدين بازى مىكرد ، البتّه با مراعات حال مردم و با تكيه بر اخلاق .
پس از صدور فرمان مشروطه و صدارت « ميرزا نصر اللّه خان مشير الدوله » او هم براى تنظيم نظامنامهء انتخابات دعوت شد و در اين كار با « صنيع الدوله » ، « مخبر السلطنه » ، « مشير الملك » و « مؤتمن الملك » همكارى كرد و بعد از افتتاح مجلس ، به سمت معاون رياست وزراء برگزيده شد و نخستين هيئت وزيران حكومت پارلمانى را از طرف « مشير الدوله » به مجلس معرفى كرد ولى نمايندگان ، حاضر نشدن « مشير الدوله » را اهانتى تلقى كرده و به محتشم السلطنه تندى و اعتراض كردند .
پس از بازگشت اتابك از اروپا و آغاز زمامدارى او در دورهء مشروطه ( 1286 ح ) ، محتشم السلطنه به معاونت وزارت داخله برگزيده شد ( وزارت داخله با خود اتابك بود ) و از
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 162
مساهمون: حسن مرسلوند
ص١٦٢