مرحوم ساوجبلاغى تهرانى ، در سال 1225 ه . ق ، در تهران متولّد گرديد ، و در آبادى « تنگمان » از توابع ساوجبلاغ سكنى گزيد ، و تا پايان قرن 13 زنده بود از اوست كتاب « مفصّل البيان فى علم القرآن » ، كه تا سال 1294 ه . ق ، مشغول آن بود » . « 1 » نام كامل تفسير او « مفصّل البيان فى علم القرآن » ، ترجمه تفسير شيعى عربى مجمع البيان طبرسى است ، كه از مؤلفات قرن ششم هجرى ، تأليف ابى على فضل بن حسن بن فضل طبرسى ، متوفّى 548 هجرى قمرى است . كه در سال 536 ه . ق ، آن را به پايان برده است .
تفسير يا صحيحتر ترجمه مزبور در فهرست دانشگاه تهران كتب اهدائى مشكاة ج 1 ، ص 219 ، در سه مجلّد به خامهء مؤلّف معرفى شده است ، اين كتاب تا پايان جزء شانزدهم قرآن را تا سال 1294 ه . ق ، به انجام رسانده است . » « 2 »
* گفتار مرحوم حاج آقا بزرگ
در جلد 21 الذريعة ، آمده است : « مفصّل البيان فى علم القرآن » ، تفسير فارسى است ، كه آقا محمّد طهرانى مشهور به ملّا آقا طهرانى ( متولّد 1225 ه . ق ) ، تأليف نموده است من يك جلد از آن را از اوّل سورهء ياسين تا پايان سوره النّاس مشاهده نمودم . در انجام آن آمده بود : « چون اين احقر آقا محمد مشهور به ملّا آقا طهرانى الأصل ، و متولد در آن به سال 1225 ه . ق ، و ساكن ساوجبلاغ در ثلث اخير عمر ، ميل كردم ، كتاب « مجمع البيان » ، را ترجمه نمايم و در سال 1294 ه . ق ، ده جزء اوّل را ترجمه نمودم . سپس از سورهء يس تا آخر قرآن را شرح كردم ، و اميدوارم بتوانم الباقى را شرح و ترجمه نمايم - شهر جمادى الثانيه 1294 ه . ق ، مجلد اوّل آن به خط مؤلّف كه كتابت آن را به همان سال 1294 ه . ق ، مىرسد . از آغاز سوره حمد تا سوره مائده و مجلّد دوم نيز بايد با خط مؤلّف در پيرو جلد اول كه در آيهى 6 - 11 از سوره مريم اختتام مىپذيرد . و مجلّد سوم از اوّل سوره ياسين تا پايان در مجلّد سوّم همه آنها با خط مؤلّف در تهران دانشگاه 39 - 40 و 41 آنچنانكه در فهرست آمده است ، موجود مىباشد . « 3 »
627 . ضياء التفاسير موسوى [ تأليف 1294 ق ]
مؤلّف آن ، سيد محمد صادق موسوى خوانسارى ، يكى از اعلام بزرگوار قرن سيزدهم و چهاردهم هجرى مىباشد ، اين تفسير شريف در دو مجلّد بزرگ رحلى به چاپ رسيده است . جلد اوّل آن تا آغاز سوره مباركه كهف در 512 صفحه بزرگ ، و مجلد دوّم آن از سوره نامبرده تا پايان سورهء النّاس مىباشد . قطورتر از جلد نخست مىباشد . و تاريخ پايانى تأليف در 1294 ه . ق ، داده است ، و نسخهاى از اين تفسير شريف در كتابخانهء آية اللّه العظمى مرعشى نجفى ، در قم ، موجود مىباشد .
628 . تفسير شاه ولى اللّه [ چ 1294 ه . ق ]
مؤلّف آن ، قطب الدّين احمد بن عبد الرحيم دهلوى نقشبندى ، يكى از اعيان تفسيرى امامى ، قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
اين تفسير چندين بار به چاپ رسيده است .
چاپ اخير آن در سال مذكور در فوق مىباشد ، اين تفسير به زبان تركى نيز ترجمه شده است ، و به نام « تفسير جمالى در تنزيل جلالى » موسوم و در بولاق در به سال 1294 ه . ق ، به طبع رسيده است ، از نسخههاى آن در آصفيّه و بانكىپور و ديگر مراكز
هامش
( 1 ) تراجم الرجال ، ج 1 ، ص 478 ، كد معرّفى 878 .
( 2 ) ادبيّات فارسى بر مبناى استورى ، ص 237 - 236 .
( 3 ) الذريعة ، ج 21 ، ص 370 ، كد معرّفى 5500 .