استرآبادى ، يكى از كاوشگران معارف قرآنى در قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
سرّ الخطاب كتابى است ، نفيس در علوم و معارف قرآنى و مقدمات تفسيرى با استناد به روايات و آراء متكلّمان و ادباء اهل لغت با نثرى روان و شيوا و مستند به اقوال و دلايل قوى . اين اثر هماكنون به عنوان پاياننامه دورهء دكترى در حال انجام تصحيحات مىباشد .
558 . تفسير ميرزا لطفعلى مجتهدى [ م 1262 ق ]
مؤلّف آن مرحوم حاج ميرزا لطفعلى فرزند ميرزا احمد بن لطفعلى مغانى تبريزى ( امام جمعه تبريز ) يكى از اعيان تفسيرى قرن سيزدهم هجرى مىباشد .
صاحب الذريعة ، مىنويسد :
تفسير حاج ميرزا لطفعلى فرزند ميرزا احمد بن لطفعلى مغانى تبريزى نوهاش كه همنام اوست به هنگام تشرف به زيارت كه در سال 1337 ه . ق ، بود ، به اينجانب نقل نمود ، كه تفسير او در دو مجلّد بزرگ قرار دارد ، در صورتى كه هنوز يكچهارم قرآن ، را تفسير ننموده است ، او غالبا به مسائل كلامى مىپردازد . » « 1 »
* شرح حال اجمالى
« حاج ميرزا لطفعلى پس از فوت پدرش ، حاج ميرزا احمد به شهر تبريز بازگشت و امامت جمعه شهر را به عهده گرفت ، وى تفسير بزرگى دارد ، كه در دو جلد قرار گرفته است ، از اواسط قرآن شروع و در مسائل كلامى و اعتقادى ، بسط كامل و توسعه بيشترى داده است ، كتاب فقه او در باب زكات ناتمام مانده است ، از تأليفات ديگر او ملاذ الداعى فارسى در مواعظ و اخلاق و كتاب شرح قصيده كعب بن زهير در مدح پيامبر عاليقدر اسلام ( ع ) ، « بانت سعاد فقلبى اليوم مبتول » ، مىباشد .
* گفتار صاحب رجال آذربايجان
مرحوم دكتر مهدى مجتهدى ، در كتاب « رجال آذربايجان در عصر مشروطيت » در اين مورد مىنويسد :
« امامت جمعه در عصر فتحعلى شاه به ميرزا لطفعلى مجتهد فرزند حاج ميرزا احمد مجتهد رسيد ، و آن منصب در اولاد او همچنان ادامه داشت ، كمى قبل از مشروطيت در قفقازيه بين ارامنه و مسلمانان ، جنگهاى خونين اتّفاق افتاد ، چون بيم آن مىرفت ، كه آن جنگها ، به تبريز نيز كشيده شود ، و دولت ضعيف ، نتواند از اين امر ، جلوگيرى نمايد ، امام جمعه حمايت ارامنه تبريز را به عهده گرفت ، و از اجراى نقشه آشوبطلبان مانع شد ، قفقازيها در روزنامههاى تفليس و بادكوبه از امام جمعه بدگويى و گله نمودند ، اين امر موجب كينه و دشمنى گرديد ، آخر كار نيز برحسب دستور نوبرى او را كشتند . . .
هنگام فوت او ، مرحوم آية اللّه ميرزا صادق آقا مجتهد تبريزى ، قصيدهاى در مرثيهء او سرود كه قسمتى از آن در كتاب « شهداء الفضيلة » ، آمده است ، و مطلعش اينست :
أ كذا يهدّد الكفر دين محمد ( ع ) * و المسلمون بمنظر و بمشهد
آيا كفر اين گونه دين اسلام را تهديد مىنمايد در صورتى كه مسلمانان آشكارا تماشا مىكنند ؟ « 2 »
* گفتار مرحوم مدرّس
مرحوم مدرس كه خود اهل آذربايجان و خبير به شخصيت برخاسته از آن منطقه هستند ، تحت عنوان « مجتهد » ، شرح كاملى پيرامون اين خاندان دارد ، و
هامش
( 1 ) الذريعة ، ج 4 ، ص 311 ، كد معرفى 1320 .
( 2 ) رجال آذربايجان در عصر مشروطيت ، ص 24 - 23 .