بود ، و در پايان كتاب اربعين به آن حادثهء مولمه اشارتى دارد . او عمر طولانى در حدود 90 سال داشته است ، درعينحال ذهن و هوش او تغيير پيدا نكرده بود . او بيش از 150 اثر ، اعمّ از كتاب و رساله و جزوه دارد ، كه از مشهورترين آنها : بشارات الشّيعة ، ذريعة النّجاة ، الفوائد في فضل تعظيم الفاطميّين ، رسالة في توجيه مناظرة شيخ المفيد ، رسالهاى در تفسير آيه
وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ
، الأربعون حديثا ، و تعدادى رسائل ديگر ، كه طالبان تفصيل ، به پيشگفتار تفسير الدّرر الملتقطة ، از منشورات دار القرآن الكريم ، مراجعه فرمايند .
* وفات او
وفات او در 1173 ه . ق ، رخ داد ، و در مادّهء تاريخ او گفتهاند : « خانهء علم منهدم گرديد » . قبر او در اصفهان ، طرف پائين پاى قبر آخوند ملّا على اكبر اژهاى ، در قبرستان تخت فولاد ، واقع است .
476 . و 477 . تفاسير دهلوى [ م 1176 ه . ق ]
مؤلّف محترم آن ، شاه ولى اللّه قطب الدّين احمد بن عبد الرّحيم دهلوى نقشبندى غمرى ، يكى از اعيان تفسير شيعه در هندوستان ، در قرن دوازدهم هجرى مىباشد . مؤلّف بزرگوار آن ، كه از علماى بارز هندوستان مىباشد ، دو اثر تفسيرى و قرآنى دارند :
1 . فتح الرّحمن بترجمة القرآن ، كه به زبان اردو است ، و در هندوستان به چاپ رسيده است ، و مكرّر تجديد طبع گرديده است . به تركى نيز ، ترجمه شده و به نام « التّفسير الجمالي على تنزيل الجلالي » ، ناميده شده است ، و در سال 1294 ه . ق ، در بولاق مصر نيز ، چاپ شده است . مرحوم حاج آقا بزرگ ، مىنويسد :
« اين تفسير در آصفيّه ، و بانكىپور پيدا مىشود ، آنچنانكه نشريّهء مركزى دانشگاه ، شمارهء 1 ، ص 102 معرّفى نمودهاند . » « 1 »
2 . الفوز الكبير في اصول التّفسير ، كه نسخهاى از آن در آصفيّه ، تحت شمارهء 259 ، و ديوان هند و پيشاور يافت مىشود ، و اين تفسير به زبان فارسى است . فقط بخش پنجم آن كه فصل آخر آن كتاب باشد ، به زبان عربى مىباشد . اين كتاب ، بارها در مصر و هند به چاپ رسيده است . « 2 »
از نام تفسير اخير ، استفاده مىشود ، كه در مورد علوم قرآن و مبادى تفسيرى ، مىباشد ، نه در خود تفسير . ولى اين قبيل كتابها را كه نيز محتوى شرح و تفسير برخى از آيات مىباشند ، به صورت مجازى ، مىتوان در عداد تفاسير آورد .
478 . تا 479 . تفاسير حزين [ م 1180 ه . ق ]
مؤلّف آن ، محمّد على حزين زاهدى ، بن ابى طالب بن عبد اللّه بن علىّ بن عطاء اللّه گيلانى اصفهانى ، يكى از اعيان تفسيرى قرن دوازده هجرى مىباشد .
او كه از احفاد ابراهيم عارف ، مشهور به زاهد گيلانى ، مدفون در لاهيجان ، و مرشد صفى الدّين اسحاق ، جدّ سلاطين صفويّه مىباشد . در بنارس هند ، از دنيا رفته است و داراى آثار قرآنى متعدّدى است ، كه يكى از آنها ، تفسيرى است ، به نام « شجرة الطّور في تفسير آية النّور » ، و ديگرى تفسير سورههاى اخلاقى ، مانند سورهء حشر و هل اتى ، به ترتيبى كه مؤلّف در كتاب نجوم السّماء و ديگر تأليفاتش ، معرّفى نموده است . « 3 » وى يكى از مؤلّفين پركار در زمينهء معارف اسلامى مىباشد ، و آثار زير : تجريد النّفس ، تاريخ احوال الحزين ، تذكرة الشّعراء المعاصرين ، تواريخ السّلاطين ، تذكرة العاشقين ، تفسير سورهء اخلاص ،
هامش
كتابخانهء عمومى آية اللّه مرعشى ( ره ) .
( 1 ) الذّريعة ج 16 ، ص 106 ، كد معرّفى 136 و 137 .
( 2 ) الذّريعة ج 16 ، ص 372 ، كد معرّفى 1729 .
( 3 ) الذّريعة ج 4 ، ص 475 .