مازندرانى ، مشهور به خواجويى ( متوفّى 1173 يا 1177 ه . ق ) ، يكى از اعيان تفسيرى قرن دوازدهم هجرى مىباشد . مرحوم ملّا اسماعيل خواجوئى ، يكى از علماى موفّق و پركار در رشتههاى مختلف معارف اسلامى بوده است . شرح حال او در بسيارى از تذكرهها آمده است . مرحوم خوانسارى صاحب روضات الجنّات ، شرح حال او را آورده و در حقّ او مدح و ثناى فراوان گفته است ، و او را با عناوين عالم ، بارع ، حكيم ، جامع ، ناقد ، بصير محقّق ، نحرير متكلّم ، جليل القدر ، متتبّع روشنگر ، فقيه زكى ، نوآور ، صاحب فطرت شريف ، باابّهت ، زاهد و . . .
ستوده است . و گويد : « نادر شاه باآنهمه سطوت و شوكت ظاهرى ، از بين علماى عصر ، تنها به فرمان او گوش مىداد ، چون او خود را از همه بىنياز مىشمرد . بزرگانى از محضر او كسب علم و دانش نمودهاند ، كه در طليعهء آنان مىتوان از : ملّا مهدى نراقى كاشانى ، آقا محمّد بيدآبادى گيلانى ، ميرزا ابو القاسم مدرّس اصفهانى ، مولى محراب حكيم و عارف مشهور و . . . نام برد . » « 1 »
* آثار و تأليفات
ايشان آثار ارزشمندى در زمينههاى مختلف علوم اسلامى ، دارند . در رشتهء فقه ، حديث ، كلام ، فلسفه و تفسير تأليفاتى دارند ، كه برخى از فضلاء به گردآورى و تحليل آنها پرداختهاند . در ضمن سه اثر قرآنى و تفسيرى دارند :
1 . تعليقه بر كتاب « مشرق الشّمسين و اكسير السّعادتين » شيخ بهايى عاملى ، كه آغاز آن : « فلمّا كان كتاب « مشرق الشّمسين و اكسير السّعادتين » ، للشّيخ العلّامة بهاء الدّين العاملى عليه الرّحمة . . . . »
پايان : « . . . و قد روى عن النّبى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ، انّه كان يتطيّب به و كان أحبّ طيب إليه و قد سبق النصّ و اللّه يعلم اسماعيل المازندرانى » .
نسخهاى از اين تعليقه در كتابخانهء آية اللّه مرعشى در قم ، ضمن مجموعهاى تحت شمارهء 5467 ، به رقم 4 در فهرست آن ، ج 14 ، ص 250 ، معرّفى شده است .
2 . تعليقه بر « زبدة البيان » ، مقدّس اردبيلى ( ره ) ، كه در الذّريعة ، 6 / 102 روضات الجنّات 1 / 181 ، ريحانة الأدب ، 2 / 105 ، أعيان الشّيعة ، 3 / 403 معرّفى گرديده است . « 2 »
3 . الدّرر الملتقطة في تفسير الآيات القرآنيّة ، ( تحقيق و تهذيب سيّد مهدى رجائى از انتشارات دار القرآن الكريم قم ، 1370 ه . ش ، در 278 صفحهء وزيرى ) .
اين كتاب برگزيدههايى از مجموعهء آثار علّامه ملّا محمّد اسماعيل خواجويى در تفسير آيات الهى ، مىباشد . متتبّع و محقّق فاضل ، آقاى سيّد مهدى رجايى ، به تحقيق و نشر تمام آثار اين عالم بزرگ همّت گماشتهاند ، و اينك اين مجموعه را جهت فيضيابى قرآنپژوهان جداگانه عرضه كردهاند ، و در پيشگفتارى كه بر اين اثر قرآنى دارند ، چنين مىنويسند : « مؤلّف كتاب ، در اغلب كتب تراجم و رجال ، با تعريف و ذكر فضيلت مذكور است . شيخ عبد النّبى قزوينى يكى از معاصرين او دربارهاش گفته است ، ( أمل الآمل ، ص 67 ) : « او از علماى بارز كلام ، و يكى از فحول اهل علم بود .
موثّقين از او نقل نمودهاند . او سى بار كتاب شفاء بو على سينا را با دقّت و قرائت تدريس و مطالعه و مرور نمود ، و برخى گفتهاند در اثر كثرت مرور در كتاب ابو على سينا ، وقتى چند صفحه از كتاب افتاده بود ، او از حافظهء نيرومند خود استمداد نمود و آنها را نوشت . وقتى مقابله نمودند ، چند مورد بيشتر خطا و اشتباه نداشت . » « 3 » او در فتنهء افاغنه در اصفهان
هامش
( 1 ) روضات الجنّات ج 1 ، ص 114 .
( 2 ) الذّريعة ج 6 ، ص 102 - التراث العربي ، ج 2 ، ص 352 .
( 3 ) تذكرة القبور ، گزى اصفهانى ، ص 39 ، از انتشارات