او يكى از سادات بزرگوار امامى اصفهان مىباشد ، كه نسبشان به علىّ بن جعفر عريضى ، مىرسد . وى معاصر علّامهء مجلسى ( ع ) ، بوده است ، و در زادگاهش « خاتونآباد » ، به تدريس علوم دينى مىپرداخت . از خويشتن آثار و تأليفات فراوانى به يادگار گذاشته است . كتابهاى : ابواب الهداية ، جنّات الخلود در شرح اسماء الحسنى ، تاريخ ائمّهء اطهار ( ع ) ، اخلاق مشترك بين پادشاهان و خلفاى اموى و عبّاسى ، جغرافياى شهرها و قبلهشناسى ، آداب سفر و . . . تأليفات ديگر .
نام تفسير او « خزائن الأسرار في تفسير القرآن » ، مىباشد كه به نام شاه سلطان حسين صفوى تأليف نموده است . صاحب الذّريعة در ، ج 5 ، ص 150 ، كتاب جنّات الخلود را مورد شرح و بسط قرار داده است . شروع آن را 1125 ه . ق ، و پايان آن را 1127 ه . ق ، مطابق « باغ عدن » ، اعلام داشته است . اين كتاب از سال 1266 ه . ق ، تاكنون ، بارها به چاپ رسيده است . « 1 »
صاحب ريحانة الأدب در معرّفى ايشان مىنويسند : « او صاحب كتابهاى ابواب الهداية و جنّات الخلود ، مىباشد ، كه اتحاف به شاه سلطان حسين صفوى نموده ، و در ايران چاپ شده است .
كتابى است ، بس لطيف و عجيب ، جامع و محتوى شرح اسماء حسنى ، و معرفت انبياء ، و تواريخ حضرات معصومين ( ع ) ، و ملوك و سلاطين و خلفاى اموى و عبّاسى ، و ملل و اديان مختلفه ، و معرفت سمت قبله ، و بعضى از احوال بلاد و امكنه ، و عرض و طول و مقدار مسافت آنها ، و فوائد بسيار ديگر ، كه همهء آنها را در جداول بزرگ و كوچك متفاوت مرتّب ، و به نام شاه مذكور مصدّر و اواخر سال 1125 ه . ق ، كه مطابق عدد ابجدى نامش « جنّات الخلود » ( - 1125 ه . ق ) ، است ، به تأليف آن شروع ، و در اوايل سال 1127 هجرت ، كه مطابق عدد ابجدى « باغ عدن » مىشود ، از تأليف آن فارغ شد . اين كتاب به تنهايى ، از تنوّع علمى و تبحّر فضلى و كمالى و كثرت احاطهء مؤلّف حكايت دارد ، و در جدول عسكرى و جدول شهر رمضان از همين كتاب به يك فقره تفسير قرآن خزائن الأنوار ، به نام خودش هم حواله مىدهد . سال وفات او درست به دست نيامد . » « 2 »
اين كتاب ، در كتابخانهء حقير موجود و چاپ سنگى دارد .
* گفتار صاحب طبقات
صاحب طبقات اعلام الشّيعة ، مىنويسد : « او خطّ زيبا و لطيفى دارد . من آنچه را كه بر كتيبهء قبّهء رضويّه ( ع ) ، نوشته است ، ديدهام . » « 3 »
صاحب ادبيّات فارسى بر مبناى استورى ، در مورد اين تفسير مىنويسد : « خزائن الأنوار في تفسير القرآن ، تفسيرى است ، بر قرآن كه همه ، يا دستكم جلد يكم آن را پيش از 1127 ه . ق ، به پايان رسانده است ، زيرا در پيشگفتار جنّات الخلود ، از اين كتاب ياد كرده است . سرآغاز آن اين گونه شروع مىشود :
« سپاس بىقياس بر متكلّمى سزاست . . . » ، ( الذّريعة ، ج 7 ، ص 153 ، كد 83 ) . « 4 »
مؤلّف آن محمّد رضا بن محمّد مؤمن امامى خاتونآبادى مدرّس ، نگارندهء جنّات الخلود ، اين تفسير را به شاه سلطان حسين ، پيشكش كرده است » .
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، در جلد هيجدهم
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 1 ، ص 79 و ج 5 ، ص 150 ، 151 ، 153 - أعيان الشيعة ، ج 10 ، ص 282 - فوائد رضويّه ، ص 535 - دائرةالمعارف تشيّع ، ج 2 ، ص 491 .
( 2 ) ريحانة الأدب ج 5 ، ص 268 .
( 3 ) الكواكب المنتشره ص 265 ، چاپ دانشگاه تهران .
( 4 ) ادبيّات فارسى بر مبناى استورى ص 201 .