دهههاى 2 و 3 و 4 حيات داشته است . مىتوان زنده در 1120 را در حقّ او به كار برد ، تا تحقيق كامل و جامعى صورت پذيرفته باشد .
429 . تفسير شيخ احمد بن حسن عاملى [ م 1120 ه . ق ]
مؤلّف آن ، عالم عامل ، مرحوم شيخ احمد بن حسن بن على حرّ عاملى مشغرى ، يكى از اعلام تفسيرى قرن دوازدهم هجرى مىباشد .
او كه برادر صاحب وسائل الشّيعة ، [ متوفى 1104 ه . ق ] مىباشد ، فردى فاضل و عالم صالح و عارف به تاريخ و ادب و هنر مىباشد ، كه پس از فوت برادرش در مشهد ، شيخ الإسلام مشهد مقدّس رضوى ( ع ) ، شده ، و تا سال 1120 ه . ق ، در قيد حيات بوده است .
* گفتار صاحب اعلام الشّيعة
وى مىنويسد : « او از اكابر علماى دوران صفوى بوده است ، و همانند برادرش محمّد بن حسن ، به « حرّ » ، موصوف مىباشد . فردى فاضل ، صالح ، عارف به تواريخ و سيرهها بود . بعد از برادرش ، شيخ الإسلام مشهد مقدّس رضوى ، گرديد ، و در سال 1115 ه . ق به امر شاه سلطان حسين صفوى ، به اصفهان دعوت شد ، و تا سال 1120 ه . ق ، در قيد حيات بوده است . از تأليفات او :
1 . تفسير قرآن كريم .
2 . تاريخ صغير .
3 . تاريخ كبير .
4 . جواهر الكلام فى الخصال المحمودة فى الأنام .
5 . حاشيهء المختصر النّافع . « 1 »
صاحب أمل الآمل ، در حقّ برادرش گفته است :
« او فاضل صالح و عارف به تاريخ مىباشد . او كتاب تفسير قرآن مجيد ، و تاريخ بزرگ و تاريخ كوچك و حاشيهء المختصر النّافع ، و كتاب جواهر الكلام فى الخصال المحمودة فى الأنام را دارد . » « 2 »
مرحوم شيخ حرّ عاملى ، از تفسير او نام مىبرد ، بىآنكه به كيفيّت تفسير و روش و حدود آن ، اشارتى كرده باشد .
* گفتار صاحب رياض
مرحوم افندى ، اصفهانى در كتاب خود ، شرح حال او را آورده است ، و گويد : « شيخ احمد بن حسن بن علىّ بن محمّد بن حسين حرّ عاملى ، مشغرى ، برادر شيخ محمّد حرّ مشهور . . . . »
آنگاه سخن برادرش را در حقّ او از كتاب أمل الآمل ، مىآورد ، سپس در مورد لقب « حرّ » ، مىنويسد : « حرّ با ضمّ حاء مهمله ، و تشديد راء ، لقب اين سلسله مىباشد . شايد آنان از اولاد حرّ شهيد ، بوده باشند ، آنچنانكه برخى از مورّخين نوشتهاند . » « 3 »
او هم در مورد تفسير ، توضيحى نداده است ، و ما به استناد سخن اين سه بزرگوار ، تفسير او را در عداد تفاسير شيعه آورديم .
430 . و 431 . تفاسير مترجم [ م 1120 ه . ق ]
مؤلّف آن ، فنّان و خطّاط معروف ، آقا هادى ، معروف به مترجم ، نوادهء دخترى مجلسى ، فرزند ملّا محمّد صالح بن احمد مازندرانى ، يكى از اعلام قرن دوازدهم هجرى مىباشد .
هامش
( 1 ) طبقات اعلام الشّيعة قرن دوازده ، ص 32 ، چاپ دانشگاه تهران - الذّريعة ، ج 4 ، كد 1271 - ريحانة الأدب ج 2 ، ص 30 و 31 .
( 2 ) أمل الآمل ج 1 ، ص 31 ، كد معرّفى 14 .
( 3 ) رياض العلماء ج 1 ، ص 32 و 33 .