خود مؤلّف ، استنساخ گرديده است . « 1 »
412 . تفسير جزايرى شيرازى [ زنده در 1111 ه . ق ]
مؤلّف آن ، مولى حاج محمّد مؤمن بن حاج محمّد قاسم جزايرى شيرازى ، صاحب كتاب خزانة الخيال ، يكى از اعلام تفسيرى قرن دوازدهم هجرى مىباشد .
نام تفسير او « مشرق السّعدين در تأويل آيات مشكله و حلّ احاديث معضلة » ، مىباشد . او از شاگردان مولى شاه محمّد شيرازى مىباشد . در نجوم السّماء ، فهرست تأليفات او را از كتاب « طيف الخيال » ، او آورده است .
او همانند مشرق السّعدين ، كتاب مجمع البحرين نيز ، دارد ، آنچنانكه كتاب مشرق الشّمسين و مشارق الشّمسين نيز ، از اوست . اين كتابها در كتابخانهء مرحوم سيّد هبة الدّين شهرستانى ، موجود است . از اين تفسير به « مطلع السّعدين » ، نيز تعبير آورده است ، و در انگيزهء تأليف گويد :
« وقتى مجانس الأخبار و مجالس الأخيار را در هفت جلد گرد آوردم ، و آن را به برخى از امراى فضلاء ، عرضه نمودم ، ( مقصود نوّاب مخلص خان ) ، او چنين مصلحت ديد كه گزينش و انتخابى از آن صورت پذيرد ، پس ايشان به تأليف اين كتاب همّت گذاردند ، و به نام « مشرق السّعدين » ، ناميدند ، تا مسمّايش از نامش پيدا شود . و آن را بر صد مشرق تقسيم نمود . هركدام از مشرقها ، محتوى تأويل آيه ، يا توجيه روايتى مىباشد . فىالمثل مشرق اوّل در تأويل آيهء سورهء اسراء ،
وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا
، ( سورهء اسراء ، آيهء 59 ) ، مىباشد ، و مشرق صدم پيرامون توضيح روايتى است كه مىفرمايد : « من مات و ترك ورقة يكون عليها شىء من علم الدّين تكون تلك الورقة سترا في ما بينه و بين النّار ، أعطاه اللّه بكلّ حرف مدينة اوسع من الدّنيا بسبع مرّات . »
« كسى كه بميرد و ورقهاى را از خود به يادگار گذاشته باشد ، كه در آن علم دين نوشته شده باشد ، همين ورقه پرده و حائلى مىگردد بين او و آتش ، و خداوند متعال در مقابل هر حرفى كه نگاشته است ، شهرى هفت برابر وسعت دنيا به او عطاء مىنمايد . »
آغاز آن : « أحمد كلمة يبتدئ به الكلام . . . » مىباشد . فراغت از اين كتاب ، در اوّل محرّم 1105 ه . ق رخ داده است ، و اشتغال به آن ، مدّت هفت سال طول كشيده است .
معلوم مىگردد كه تأليف آن ، همزمان با تأليف كتاب البسيط الكبير ، بوده است ، كه نزديك به 5000 سطر ، مىباشد .
* مركز نگهدارى
اين تفسير ، به خطّ شيخ احمد بن حسن بن على قطّان نجفى ، استنساخ شده است ، و فراغت از آن 29 جمادى الاولى سال 1283 ه . ق بوده است ، و در كتابخانهء مرحوم شيخ محمّد سماوى ، وجود دارد . از روى نسخهاى تحرير يافته است ، كه كتابت آن 1131 ه . ق بوده است . صورت خطّ مؤلّف ، و شهادت مقابله و تصحيح در اصل آن بوده است ، كه در سال 1111 ه . ق انجام پذيرفته بود . « 2 »
413 . و 414 . تفاسير مجلسى دوّم [ م 1111 ه . ق ]
مؤلّف آنها ، عالم جليل و محدّث خبير ، خرّيت فنّ اخبار ، و غواص بحار الأنوار ، شيخ محمّد باقر بن محمّد تقى بن مقصود على مجلسى اصفهانى ، يكى از اعلام و مفاخر شيعه در قرن دوازدهم مىباشد .
شهرت و اعتبار علمى و اجتماعى و سياسى او ،
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 23 ، ص 159 ، كد معرّفى 8487 ، ادبيّات فارسى بر مبناى استورى ، ص 198 ، اصل روسى ، ج 3 ، ص 1351 .
( 2 ) الذّريعة ج 21 ، ص 49 و 50 ، كد معرّفى 3907 .