رجالىاش ، آمده است ، روايت مىنمايد . « 1 »
صاحب رياض العلماء ، مىنويسد : « او عالم فاضل ، متكلّم فقيه ، مدرّس جليل القدر ، و معاصر ما مىباشد . او رسالهاى به فارسى در باب زكات دارد .
و شرح مجلس ابن بابويه با ركن الدّولة ( فارسى ) ، و حواشى فراوان و پراكندهاى دارد » . و در پايان مىافزايد : « او در ماه رمضان 1098 ه . ق از دنيا رفت . تعليقاتى بر احتجاج طبرسى ، و تعليقاتى بر تفسير صافى ملّا محسن فيض كاشانى دارد » . « 2 »
صاحب أمل الآمل ، شرح حال او را آورده است ، و از وجود حواشى فراوان او خبر مىدهد ، كه يكى از آنها ، حاشيهء او بر تفسير صافى ملّا محسن فيض كاشى است . و گويد : او در رمضان 1098 ه . ق از دنيا رفت . « 3 »
تعليقهنگار كتاب فوق مىافزايد ، كه كلمهء ميرك ، جزء علم است . پس ضرورت نداشت آن را در باب ميم ذكر نمايد ، مگر آنكه گفته شود ، كه نام او نيز موسى است . در هر صورت ، داخل در باب ميم بايد باشد .
381 . تفسير ملّا شمسا گيلانى [ م حدود 1098 ق ]
مؤلّف آن ، عالم جليل القدر ، مولى شمس الدّين ، محمّد گيلانى اصفهانى ، معروف به ملّا شمسا ، يكى از اعلام تفسيرى قرن يازدهم مىباشد .
او معاصر محقّق خوانسارى ، و از شاگردان ميرداماد ، مىباشد . ميان او و ملّا صدرا ، مكاتبهاى واقع شده است ، كه ملّا شمسا پيرامون چند مشكلى در فلسفه ، سؤال نموده است . پاسخ او در حاشيهء مبدأ و معاد ، چاپ شده است . « 4 »
تفسير او براساس مشارق بناگذارى ، شده است .
در تفسير آيهء شريفهء
يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ
( سورهء شورى ، آيهء 8 ) ، به مشرق 26 وارد مىشود .
نسخهاى از اين تفسير ، به خطّ نوادهاش ، شيخ محمّد بن حسين بن شمس الدّين محمّد گيلانى ، موجود است ، كه مرحوم حاج شيخ مهدى ، معروف به حاج عماد فهرسى ، به خزانهء آستان قدس رضوى ، وقف نموده است . « 5 »
صاحب ريحانة الأدب ، تحت عنوان ملّا شمسا ، بىآنكه به تفسير او اشارهاى داشته باشد ، مىنويسد :
« ملّا شمسا - ملّا محمّد ، ملقّب به شمس الدّين ، معروف به شمسا و ملّا شمسا ، حكيم محقّق گيلانى ، از علماى قرن يازدهم هجرى اماميّه بوده ، و از تأليفات اوست : 1 . حاشيه بر حاشيهء خفرى بر شرح تجريد قوشجى . 2 . حاشيهء بر حاشيهء دوانى بر شرح مزبور . 3 . حاشيه بر حاشيهء مذكور . 4 . حاشيهء معالم . 5 . حدوث العالم ، ( كه در سال 1045 تأليف شده است ) . سال وفاتش به دست نيامد » . « 6 »
382 . و 383 . تفسير مدقّق شيروانى [ م 1098 ق ]
مؤلّف آن ، محقّق عاليقدر ، ميرزا محمّد بن حسن مدقّق شيروانى ، يكى از اعيان تفسيرى قرن يازدهم هجرى مىباشد .
او طبق معرّفى مرحوم مدرّس ، شيروانى الأصل ، اصفهانى المسكن ، مشهدى المدفن و يكى از اعاظم علماى اماميّه و افاضل اواخر عهد دولت صفويّه ، مىباشد . او عالم متبحّر و متتبّع ، و جامع معقول و منقول مىباشد . « 7 »
هامش
( 1 ) طبقات أعلام الشّيعة ص 604 و 605 .
( 2 ) رياض العلماء ج 5 ، ص 220 ، چاپ خيّام ، 1401 ه . ق .
( 3 ) تعليقهء أمل الآمل ، ج 3 ، ص 111 .
( 4 ) خدمات متقابل اسلام و ايران ، ص 525 .
( 5 ) الذّريعة ج 4 ، ص 342 ، تحت كد 1507 .
( 6 ) ريحانة الأدب مدرّس تبريزى ، ج 5 ، ص 383 .
( 7 ) شيروان ، نام آبادى است كه در بخارا واقع است . برخى گفتهاند ناحيهاى است قريب بحر خزر كه قصبهء آن شماخى است . در روضات الجنّات آورده است : شيروان به كسر شين ،