اكابر وقت ، تكميل ، و به مقام عالى فقهى ، نائل آمده است . در مكتب علمى او ، شاگردان نامدارى به تلمّذ نشستهاند ، كه هركدام به نوبت خود ، مشعلداران فقه و فقاهت در جامعهء اسلامى بودهاند . از آن ميان : سيّد نعمة اللّه جزايرى ، شيخ جعفر قاضى ، ملّا ميرزا شيروانى و آقا جمال خوانسارى و فرزندش را مىتوان نام برد .
او تأليفات متعدّدى داشته است ، كه صاحب ريحانة الأدب ، اسامى برخى از آنها را به اين ترتيب ذكر مىكند : ترجمهء صحيفهء سجّاديّه ، ترجمهء قرآن كريم ، تفسير سورهء فاتحه ، تواريخ وفيات العلماء ، الجبر و الاختيار ، الجزء الّذي لا يتجزّى ، حاشيهء الهيّات شفا ، حاشيهء شرح اشارات خواجه ، شرح تجريد قوشجى ، شرح لمعه ، محاكمات قطب الدّين راوندى ، شرح معالم الاصول ، شرح كافيهء ابن حاجب ، شرح هيئت فارسى قوشجى ، و بالاخره :
مشارق الشّموس في شرح الدّروس ، كه در تهران به چاپ سنگى ، رسيده است ، و چند اثر ديگر ، در زمينهء حكمت و كلام . « 1 »
* وفات او
وفاتش به سال 1098 ه . ق ، يا 1099 ه . ق ، در هشتاد و دوسالگى ، در اصفهان رخ داده است ، و در قبرستان تخت فولاد ، نزديك قبر بابا ركن الدّين ، مدفون گرديده است . او داراى قبّه و بارگاه بوده و مقبرهاش مزار عامّهء مردم مىباشد . آقا جمال الدّين ، و آقا رضى الدّين ، فرزندان آن مرحوم نيز ، در آنجا مدفون هستند . مادّهء تاريخ وفات او ، جملهء « أدخل جنّتى » ( - 1098 ه . ق ) و بنا بر قول دوّم ، « ادخل جنّاتى » ( - 1099 ه . ق ) ، يا مفاد جملهء « امروز هم ، ملائكه گفتند ، يا حسين » ( - 1098 ه . ق ) ، مىباشد . « 2 »
386 و 387 . تفاسير صنعانى [ م 1099 ه . ق ]
مؤلّف آنها ، عالم جليل ، سيّد يحيى بن حسين بن قاسم حسنى صنعانى ، يكى از اعيان تفسيرى زيديّهء يمن ، در اواخر قرن يازدهم هجرى مىباشد .
وى داراى دو اثر تفسيرى است :
1 . البيان لما خفيّ من القرآن :
آغاز آن : « الحمد للّه الّذي بيّن لنا كلّ شىء فى الآيات و أرسل إلينا رسولا كريما بالمعجزات . . . . »
( حمد و سپاس خداى را كه همه چيز را در آيات نورانى به ما روشن كرده است ، و پيامبر بزرگوارى را همراه معجزات بهسوى ما فرستاده است ) . « 3 » اين كتاب ، در مكتبة الجامع الكبير يمن ، تحت شمارهء 121 م ، موجود است ، كه حسين بن سليمان مرغم ، در سال 1063 ه . ق ، آن را استنساخ و كتابت نموده است . و باز نسخهء ديگرى در مكتبة الجامع الكبير ، ( 202 ) ، موجود است ، كه احمد بن على حدّاد به سال 1077 ه . ق ، آن را استنساخ نموده است .
2 . البيان لنظم القرآن :
سرآغاز اين تفسير : « الحمد للّه الّذي أنزل القرآن بلسان عربىّ مبين . . . » اين تفسير ، در كتابخانهء جامع كبير يمن ، تحت شمارهء 1593 ، با خطّ خود مؤلّف ، نگهدارى مىشود . « 4 »
* ديگر تأليفات او
او يكى از پركارترين نويسندگان زيديّه مىباشد ، كه در مؤلّفات الزيديّة ( ج 3 ) ، تعداد 108 اثر از آثار و
هامش
( 1 ) ريحانة الأدب ج 5 ، ص 239 .
( 2 ) فقهاى نامدار شيعه ، ص 254 - 258 ، روضات الجنّات ، ج 2 ، ص 214 و 215 .
علاوه بر منابع فوق ، مىتوان به : قصص العلماء تنكابنى ، ص 265 ، آشنايى با علوم اسلامى ، استاد مرتضى مطهّرى ، ص 305 مراجعه نمود .
( 3 ) مؤلّفات الزيديّة ج 1 ، ص 226 .
( 4 ) مؤلّفات الزيديّة ج 3 ، ص 265 - 268 .