اين دو بيت است :
ياد تو كنم ، دلم پر از خون گردد * وين ديدهء اشكخيز ، جيحون گردد
هرچند ز ديده اشك حسرت ، بارم * در سينهام آتش غم افزون ، گردد « 1 »
384 . تفسير صالح بحرانى [ م 1098 ق ]
مؤلّف آن ، صالح بن عبد الكريم كرزكانى بحرانى ، يكى از اعيان تفسيرى قرن يازدهم هجرى مىباشد .
تفسير او ، پيرامون الأسماء الحسنى ، در قرآن كريم مىباشد . در أمل الآمل ، ج 2 ، ص 135 ، آمده است : « او عالم ، فاضل ، فقيه ، محدّث ، زاهد ، صالح ، عابد و معاصر مىباشد ، و تاكنون در شيراز ، سكونت ورزيده است . » و افندى ، در تعليقات خود بر آن ( ج 3 ، ص 17 ) ، افزوده است : « او در سال 1098 ه . ق ، در شيراز فوت كرده است ، و سليمان بحرانى ، شرح حال او و برادرش حسن بن عبد الكريم ، در « علماى بحرين » ص 75 ، ذكر نموده است . »
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، مىگويد : « من اجازهء شيخ صالح را بر عزيز بن نصّار جزائرى ، رؤيت نمودم ، كه تاريخ آن ربيع الأوّل 1096 ه . ق ، بود ، و امضاى آن « داعيه مخلصه القديم صالح بن عبد الكريم » ، بود . و باز اجازهء او را به ملّا محمّد كريم شوشترى ، ديدم ، كه در دوّم شوّال 1080 ه . ق ، در پايان كتاب تنزيه الأنبياء ، كه هماكنون در كتابخانهء سيّد مشكات ، موجود است ، ديدهام . و برخى از تملّكات او را ديدهام ، و نقش مهر او اين آيهء شريفه بود :
رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَ أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ
( سورهء الشعراء آيهء 83 ) كه يكى از آن متملّكات ، جلد اوّل ايضاح فخر المحقّقين ، بود ، كه تملّك او در سال 1046 ه . ق ، انجام پذيرفته بود . و باز اجازهء او را ديدهام ، كه بر معانى الأخبار ، نزد شيخ عبّاس قمى است ، و تاريخ آن 1092 ه . ق ، بود ، كه بر حمزة بن شمس الدّين نجفى ، صادر نموده بود .
در كتاب اللؤلؤة ، آمده است ، كه او منصب قضاوت را از طرف شاه سليمان صفوى ، در شيراز پذيرفت ، و به خوبى از عهدهء آن برآمد ، ولى اهتمام او به علم ، خيلى زياد بود ، به حدّى كه در اكثر كتابهاى علمى كه در شيراز وجود دارد ، اثر مقابله و تحقيق او ، ديده مىشود .
از آثار او ، تفسير الأسماء الحسنى ، و الرّسالة الخمرية ، و رسالهء الجبائر ، مىباشد . قبر او در مزار علاء الدّين حسين ، در شيراز مىباشد . شاگردش ملّا محمّد مؤمن جزايرى ، در طيف الخيال ، او را به عنوان « العالم الربّانى » توصيف نموده است ، و گويد :
« من بيشترين مسائل علم فقه و اصول را ، پيش او قرائت نمودهام . » « 2 »
385 . تفسير محقّق خوانسارى [ م 1098 يا 1099 ه . ق ]
مؤلّف آن ، حسين بن جمال الدّين محمّد خوانسارى ، از فقهاى بزرگ و مفسّران عاليقدر قرن يازدهم هجرى است . او در فلسفه و حكمت ، يد طولائى داشته است . ابتدا در رشتهء فلسفه و حكمت اشتغال داشته است ، سپس به فقه و فقاهت روآورده است . تحصيلات خود را در حوزهء اصفهان ، در مدرسهء خواجه ملك ، سپرى نموده است . معقول را از ميرفندرسكى ، و منقول را نيز از ملّا محمّد تقى مجلسى ، و خليفه سلطان و محقّق سبزوارى و ديگر
هامش
( 1 ) ريحانة الأدب ج 3 ، ص 386 - 388 ؛ يقينا شرح حال تفصيلى او در رياض العلماء مبسوطتر آمده است .
( 2 ) طبقات اعلام الشيعة ص 286 و 287 .