نهفته است : بازگشوده شدن اندوه ، كسب معيشت ، اندوختن علم ، اندوختن آداب و سنن ، و همسفرى انسان شريف ) .
به اين ترتيب ، او به شيراز رهسپار گرديد ، و در منقول ، از محضر ايشان ( سيّد ماجد ) ، و در معقول ، از محضر ملّا صدرا ، سالها استفاده نمود . » « 1 »
2 . گفتار صاحب الأعلام :
زركلى ، در حقّ او مىنويسد : « محسن بن مرتضى بن فيض اللّه بن محمود كاشى ، مفسّرى از علماى اماميّه ، متألّه حكيم ، از مردم كاشان مىباشد . او كتابهاى ابو حامد غزالى را خوانده است ، و روش و سبك او را پيش گرفته است . او بيش از 80 عنوان كتاب ، تأليف نموده است ، كه برخى از آنها در چندين مجلّد قرار دارد ، و بيشتر آنها تعليقات و رسالههاست . از كتابهاى او : « الصّافي » ، در تفسير كلام اللّه المجيد ، « الوافى » ، در حديث و روايت ، و « الأصفى » ، است ، كه در حاشيهء صافى ، نوشته است . » « 2 »
اكنون كه تفاسير ملّا محسن فيض كاشانى مورد مطالعه قرار گرفت ، جا دارد به حواشى و تعليقاتى كه متأخّرين ، بر تفسير صافى ، افزودهاند ، و تعداد آنها كم نيست ، اشارتى داشته باشيم :
1 . حاشيهء ملّا آقا خوئى تبريزى ، ( متوفّى 1307 ) .
2 . حاشيهء سيّد صدر الدّين يزدى .
3 . حاشيهء ملّا عبد الرّضا دماوندى ، ( متوفّى 1160 ) .
4 . حاشيهء ميرزا محمّد على ، ( متوفّى 1240 ) .
5 . حاشيهء ميرزا محمّد تويسركانى .
هركدام از اين تعليقهها و حاشيهها ، در جايگاه خود ، از نظر ترتيب تاريخى مورد معرّفى قرار خواهند گرفت .
* اساتيد و شاگردان او
مرحوم فيض ، از محضر اساتيد متعدّدى ، كسب فيض نموده است ، كه يكى از بزرگترين اساتيد او در منقول ، مرحوم سيّد ماجد بحرانى ، و بزرگترين استاد او در معقول ، صدر المتألّهين مىباشد . او خود مىنويسد :
« تا آنكه در بلدهء طيّبهء قم ، به خدمت صدر اهل عرفان ، و بدر سپهر ايقان ، صدر الدّين محمّد شيرازى ( ره ) ، كه در فنون علم باطن ، يگانهء دهر و سرآمد عصر خود بود ، رحل اقامت افكنده و مدّت هشت سال ، به رياضت و مجاهده مشغول شد ، تا فىالجمله ، بصيرتى در فنون علم باطن يافت .
شبان وادى ايمن ، گهى رسد به مراد * كه هشت سال به جان خدمت شعيب كند
و آخر الأمر ، او به شرف مصاهرت ايشان سرفراز گرديد ، و چون مشار اليه را از قم به شيراز تكليف نمودند ، و بدانجاى اقامت فرمودند ، و به مقتضاى
فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ . . .
، ( سورهء القصص آيه 27 ) به شيراز رفته و قريب به دو سال ، ديگر در خدمت با بركات ايشان بسربرد ، و از انفاس طيّبهء ايشان ، بسى استفادهها نمود . » « 3 »
از شاگردان بارز او ، مرحوم محدّث ، سيّد نعمت اللّه جزايرى مىباشد ، كه داراى آثار و تأليفات متعدّدى است ، و در سال 1112 ه . ق از دنيا رفته است .
هامش
( 1 ) روضات الجنّات ، ج 6 ، ص 79 - 104 ، تحت كد 565 .
( 2 ) الأعلام ج 5 ، ص 290 ؛ او از منابع : روضات الجنّات ( چاپ قديم ) ، ص 516 و 523 ، مخطوطات البغدادى ، عدد 92 ، ص 178 و 181 ، فهرست مخطوطات مصوّره ، ج 1 ، ص 173 ، علوم القرآن ، ص 259 ، الأزهريّة ، ج 1 ، ص 272 ، فؤاد سركيس ، 1540 ، أمل الآمل ، ج 2 ، ص 305 ، ريحانة الأدب ، ج 4 ، ص 376 ، الكواكب المنتشره ، چاپ دانشگاه ، ص 39 و 40 .
( 3 ) رسالهء شرح اللّه ، مخطوط ، كتابخانهء آية اللّه مرعشى 1 ، تحت شمارهء 1401 .