كلمات حكمتآميز از انبياء و ائمّه ( ع ) و اهل فضل و اهل عرفان و تصوّف در فنون ادب و غيره مىباشد . مدّت تأليف آن 5 ماه طول كشيده است ، و فراغت از آن ، سال 1085 ه . ق بوده است . او علاوه بر نكت البيان ، كتاب تفسيرى « منتخب التّفاسير » ، را دارد . شيوهء تفسيرى او ، در اين كتاب به اين منوال است كه نخست كلام مفسّران را كه تفاسير آنها در دست بوده مىآورد ، مانند تفسير نيشابورى ، كشّاف ، قاضى بيضاوى ، مجمع البيان ، عيّاشى ، تفسير علىّ بن ابراهيم قمى . سپس فوائدى را ذكر مىكند ، كه آنان نگفتهاند ، يا توجّه پيدا ننمودهاند . شروع تفسير در سال 1086 ه . ق بود ، و در ماه ربيع الأوّل 1087 ه . ق تا سورهء الرّحمن رسيده است . هماكنون من نمىدانم او تا پايان قرآن رسيده است يا نه ؟ و گمان مىكنم اكثر فوائد سيّد نعمة اللّه شوشترى معاصر ، از تصانيف اين سيّد عاليقدر ، گرفته شده باشد . » « 1 »
367 و 368 . تفاسير قزوينى [ م 1089 ق ]
مؤلّف آن ، محدّث معروف ، شيخ خليل بن غازى قزوينى ، از اخباريان مشهور قرن يازدهم ، و متوفّى 1089 ه . ق ، يكى از اعيان قرن مزبور مىباشد . او حاشيهاى بر مجمع البيان ، و تفسير ديگرى به نام « رموز تفاسير الأئمّة ( ع ) » دارد . « 2 »
تفسير اخير ، فهرست احاديث و رواياتى است ، كه از معصومين ( ع ) ، در مورد تفسير آيه صادر شده است ، يا امكان دارد كه معناى تفسيرى از آن استفاده نمود . در بخش نخست ، فهرست احاديث اصول كافى است . او كلمهء نخستين آيه را به ترتيب ذكر مىكند ، سپس به حديثى كه در الكافى وارد شده است ، به صورت رمزى اشاره مىنمايد .
آغاز آن : « الحمد للّه الّذي أنزل الكتاب ، منه آيات محكمات و جعل الرّاسخين فى العلم ، مفاتيح تأويل المتشابهات . . . » .
اين تفسير ، در فهرست كتابخانهء آية اللّه مرعشى ، تحت كد 4989 ، معرّفى شده است ، و نسخهء موجود ، از قرن دوازدهم هجرى مانده است . « 3 »
* گفتار صاحب الذّريعة
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، در مجلّد ششم الذّريعة ، در باب حواشى مجمع البيان ، به نخستين مورد از اين حاشيه ، اشاره كرده و گويد : « حاشيهء ملّا خليل بن غازى قزوينى ، ( متوفّى 1089 ه . ق ) ، كه اين حاشيه را به هنگام مجاورت بيت اللّه الحرام ، در مكّه نوشته است » . « 4 » صاحب الذّريعة ، جز اين مورد ، حاشيهء ديگرى را مطرح ننموده است .
* گفتار زركلى
صاحب الأعلام ، تحت عنوان « قزوينى » ، شرح حال اجمالى او را مىآورد و گويد : « خليل بن غازى قزوينى ، ( متوفّى 1089 ه . ق ) امامى فاضل است ، و آثارى دارد كه يكى از آنها شرح العدة ، ( در اصول ) ، و حاشيهء مجمع البيان ، ( در تفسير ) ، و رسالة الجمعة ، ( در فقه ) ، و جز آنها . ولادت و وفات او ، در قزوين رخ داد ، و در اواخر عمر بينايى چشم را از دست داده بود . » « 5 »
* گفتار صاحب روضات
مرحوم خوانسارى ، شرح حال او را به تفصيل آورده
هامش
( 1 ) رياض العلماء ج 4 ، ص 77 - 80 .
( 2 ) كشف الحجب و الأستار عن الكتب و الأسفار ، ص 185 .
( 3 ) التراث العربي في خزينة مخطوطات مكتبة المرعشى ، ج 3 ، ص 131 .
( 4 ) الذّريعة ج 6 ، ص 191 ، كد معرّفى 1050 .
( 5 ) الأعلام زركلى ج 2 ، ص 321 ؛ به نقل از روضات الجنّات ، ص 247 .